bilish falsafasi

PDF 15 pages 356.9 KB Free download

15 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 356.9 KB

File type PDF

Pages 15

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 15

5-mavzu: bilish falsafasi. reja 1. gnoseologiyaning predmeti, yo`nalishlari va o`ziga xos xususiyatlari. 2. bilish shakllari, predmeti va darajalari. 3. bilishda haqiqat muammosi va uning asosiy shakllari. 4. gnoseologiyada metod, metodologiya va metodika. mavzuning tayanch tushunchalari: gnoseologiya, ratsionalizm, irratsionalizm, sensualizm, empirizm, apersepsiya, persepsiya, agnostiklar, skeptiklar, paradigma, gipoteza, haqiqat, metod, metodologiya, metodika, dialektika, metafizika, sofistika, eklektika, sinergetika, dogmatika, intuitsiyа. 1. gnoseologiyaning predmeti, yo`nalishlari va o`ziga xos xususiyatlari. bilish nazariyasi, yoki gnoseologiya falsafiy ta`limotlarning ajralmas qismidir. gnoseologiya yunoncha so`z bo`lib, ―gnosis‖ – bilish, ―logos‖ – ta`limot, nazariya ma`nolarini bildiradi. gnoseologiya bilish nazariyasi, ―bilish haqidagi ta`limot‖ ma`nolarini anglatadi. gnoseologiyaning predmetini - subyektning bilish faoliyati, tamoyillari, qonuniyatlari, shakllari, bosqichlari va darajalari, shuningdek, shu tamoyil va qonunlardan kelib chiqadigan, haqiqiy bilimga erishilishini ta`minlaydigan talablar va mezonlarni o`rganish tashkil etadi. bilish nazariyasi bilish jarayonining oddiy, kundalik darajasini ham, bilishning umumiy ilmiy shakllari va metodlarini ham tadqiq qiladi. falsafiy adabiyotlarda, shu jumladan falsafiy qomuslar va lug`atlarda «gnoseologiya» atamasi …

2 / 15

k diniy e`tiqodlarning gnoseologik mohiyatini o`rganish bilan shug`ullanadi. umuman olganda, gnoseologiya ong, bilim, bilishni o`rganish bilan shug`ullanadi. shaxsiy va ijtimoiy tajribada biz ongning mavjudligini aniq sezamiz, ongning o`z-o`ziga, boshqa odamlarga va umuman jamiyatga ta`siri natijalarini fiziologik darajada his qilamiz va ko`ramiz. ayni vaqtda, ongning o`zi ko`rinmaydi. moddiy dunyo hodisalaridan farqli o`laroq, ongni kuzatish mumkin emas. u go`yo vaqt va makon chegaralaridan tashqarida turadi. gnoseologiyaning vazifasi bu ko`rinmas ongni idrok etish, uning moddiy narsalar va hodisalar dunyosi bilan o`zaro aloqalarini aniqlash, uni o`z muhokama va tadqiqot predmetiga aylantirishdan iborat. bilish jarayoni, bu – to`laligicha ratsional, faqat aqlga bo`ysunuvchi, formal, jarayon emas, chunki u tirik kishilar tomonidan amalga oshiriladi, shu sababli bilish emotsional elementlarni – iroda, niyat, istaklarni ham o`z ichiga oladi. gnoseologiyada olamni bilish bilan bog`liq ko`plab ta`limotlar mavjud bo`lib, ular bilishning o`ziga xos xususiyatlarini belgilab beradi. ratsionalizm (lot. ratio - aql, aql-idrok) - aqlni bilish va kishilar xulq-atvorining asosi deb …

3 / 15

ada ratsionalizmga zid bo`lgan oqimlarni aks ettiradi. dunyoni bilishda inson maʼnaviy hayotining tafakkurdan tashqari tomonlari: iroda, bevosita mushohada, hissiyot, intuitsiya, xayol (fantaziya), instinkt va shu kabilarni birinchi o`ringa qo`yadi. irratsionalistlar fikricha, inson obyektiv voqelikning barcha sir-asrorlarini aql yordamida bilishga qodir emas, voqelik esa qonuniyatlardan xoli, tasodiflarga, ko`r-ko`rona irodaga bo`ysunadi. irratsionalizm yo`nalishiga valyuntarizm, hayot falsafasi, intuitivizm, pragmatizm va ekzistensializm kabi falsafiy oqimlarga xos. sensualizm (lot. sensus - sezgi, his) - bilish nazariyasida sezgilarni bilishning asosiy manbai deb eʼtirof etuvchi yo`nalish. bilishning mohiyatini sezgi organlarining faoliyatiga bog`lab tushuntiradi. sensualizm ratsionalizmga qarama- qarshi bo`lib, hissiy va ratsional bilimlarning o`zaro aloqadorligi, imkoniyatlarini o`zicha talqin etadi. sensualizm vakillari bilimlar odamga tug`ma ravishda berilmagan, u hayotiy tajriba davomida shakllanib, rivojlanib boradi, deb hisoblaydi, ilmiy bilish jarayonida induktiv xulosa chiqarishni deduktiv xulosa chiqarishdan ustun qo`yadi. sensualizmning "hislarda bo`lmagan narsa aqlda bo`lmaydi" degan asosiy tamoyiliga hissiy bilishlar obyektiv dunyo bilan bog`liq deb hisoblagan materialistlar ham, hissiy bilish tashqi …

4 / 15

a o`zini qurshagan dunyoni idrok etishi orqali aks etadi. falsafada idrok etishni persepsiya (lotincha «perception» - idrok etish) deb atash odat tusini olgan. golfrid velgelm leybnits tashabbusiga ko`ra, persepsiya deb, o`zini qurshagan dunyodagi narsalar va hodisalarni sezgilar orqali idrok etishga aytiladi, borliqni aql bilan anglash, bilish va ularni g`oyalarda ifodalash esa apersepsiya deb ataladi. inson aqli bilish pillapoyasidan yuqoriga ko`tarilar ekan, har bir yangi pog`onada qayta-qayta quyidagi savolga javob topishga harakat qiladi: qanday qilib bilish mumkin, umuman dunyoni bilish mumkinmi? bilishning chegaralari bormi? bu savolga javob berishga urinishda uch asosiy yo`nalishni optimizm, skeptitsizm va agnostitsizmni farqlash mumkin. optimistlar dunyoni bilish mumkinligini ta`kidlaydilar, agnostiklar, aksincha, buni rad etadilar. skeptiklar esa, dunyoni bilish mumkinligini inkor etmaydilar, biroq bilimning haqiqiyligiga shubha bildiradilar. odatda, skeptitsizm paradigmalar, qadriyatlar, ijtimoiy tizimlar va hokazolar o`zgarayotgan davrda, ilgari haqiqiy deb hisoblangan xulosalar fan va amaliyot olgan yangi ma`lumotlar nuqtai nazaridan soxta, asossiz bo`lib chiqqan holda ravnaq topadi. skeptitsizm …

5 / 15

: biz biladigan narsa (fenomen) va o`z holicha mavjud bo`lgan narsa (noumen) mutlaqo har xildir. biz hodisalar mohiyatini qay darajada teran anglamaylik, bizning bilimimiz baribir o`zicha mavjud bo`lgan narsalardan farq qiladi. shunday qilib, kantning fikricha, bizning ongimizga, hissiyotimizga, tafakkurimizga bog`liq bo`lmagan narsalar olami mavjud. uni faylasuf «narsa o`zida» sifatida ta`riflaydi. kant fikriga ko`ra, shunday bir subyekt borki, uning uchun bilim darajasi mavjud emas. uning bilimi doimo to`liq va haqiqiydir. bu subyekt – xudo. garchi kant diniy e`tiqod manfaatlarini ko`zlab bilimni chegaralab qo`ygan bo`lsa-da, u ayni vaqtda axloqning e`tiqoddan mustaqil ekanligini ta`kidlashga harakat qiladi. axloq dinga emas, balki aksincha, har qanday din axloqqa asoslanmog`i kerak, degan xulosaga keladi. 2. bilish shakllari, predmeti va darajalari. bilishning mohiyati, shakllanish va rivojlanish qonuniyatlari, xususiyatlarini o`rganish falsafa tarixida muhim o`rin egallab kelmoqda. inson o`z bilimi tufayli borliq, tabiat, jamiyatni va, nihoyat, o`z-o`zini o`zgartiradi. bilishga qaratilgan inson faoliyatini va uni amalga oshirishning eng samarali usullarini tadqiq …

Want to read more?

Download all 15 pages for free via Telegram.

Download full file

About "bilish falsafasi"

5-mavzu: bilish falsafasi. reja 1. gnoseologiyaning predmeti, yo`nalishlari va o`ziga xos xususiyatlari. 2. bilish shakllari, predmeti va darajalari. 3. bilishda haqiqat muammosi va uning asosiy shakllari. 4. gnoseologiyada metod, metodologiya va metodika. mavzuning tayanch tushunchalari: gnoseologiya, ratsionalizm, irratsionalizm, sensualizm, empirizm, apersepsiya, persepsiya, agnostiklar, skeptiklar, paradigma, gipoteza, haqiqat, metod, metodologiya, metodika, dialektika, metafizika, sofistika, eklektika, sinergetika, dogmatika, intuitsiyа. 1. gnoseologiyaning predmeti, yo`nalishlari va o`ziga xos xususiyatlari. bilish nazariyasi, yoki gnoseologiya falsafiy ta`limotlarning ajralmas qismidir. gnoseologiya yunoncha so`z bo`lib, ―gnosis‖ – bilish, ―logos‖ – ta`limot, nazariya ma`nolarini bi...

This file contains 15 pages in PDF format (356.9 KB). To download "bilish falsafasi", click the Telegram button on the left.

Tags: bilish falsafasi PDF 15 pages Free download Telegram