atrof-muhitni qadrlash usullari

PPTX 24 стр. 6,3 МБ Бесплатная загрузка

24 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 6,3 МБ

Тип файла PPTX

Страницы 24

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 24

3-mavzu: atrof-muhitni qadrlash usullari 3-mavzu: atrof-muhitni qadrlash usullari ma’ruzachi: samiyeva g.t. reja: 3.1. nima uchun atrof-muhitni qadrlash kerak? 3.2. tanlov tajribalari. 3.3. geografik axborot tizimlaridan foydalanish orqali baholash. 3.4. vaqtlar oralig‘idagi adolatni aniqlash. barqarorlik mezonlarini qo‘llash. 3.5. ekologik siyosatning oqibatlari 1-rasm. biosfera va uning tarkibiy tuzilishi “biosfera” yangi atama bo’lib, fanda xix asrdan shakllana boshlandi. biosfera yer sharidagi eng yirik ekotizimdir. yerning tirik organizmlar va biogen cho’kindi tog’ jinslari tarqalgan qismini rus olimi akademik v.i.vernadskiy biosfera (yunoncha “bios” – hayot, “sfera” – shar) deb nomlagan. biosfera sayyoramizdagi “hayot qobig’i” hisoblanib, tirik organizmlarning o’zaro chambarchas aloqa, munosabatlaridan iborat murakkab ekotizimlar majmuyini tashkil etadi. demak, biosfera insoniyat yashaydigan muhit bo’lib, uning hayotiy jarayonlari shu muhitda kechadi va rivojlanadi. inson xatti-harakatlari, ayniqsa, nafas olish orqali qayerda yashashidan qat’i nazar, shahardami yoki olis qishloqdami, shu muhittabiat bilan doimiy bog’langan bo’ladi. v.i.vernadskiy ta’rifiga ko‘ra, biosferaga hozirgi vaqtda faqatgina yerning qobig‘ida tarqalgan tirik organizmlar kirib qolmay, …

2 / 24

plami” yoki boshqa atamalar bilan izohlangan. tabiatshunos olimlar “biosfera” atamasini uzoq izlashgan. v.i.vernadskiy atmosferadagi barcha kislorod organizmlar hayot tarzi mahsulidir, deb hisoblaydi. toshko’mir, neft, bor, torf, ohaktosh, fosforit, ko’plab temir va marganes rudalari hamda tuproq organizmlarning hayot tarzi evaziga hosil bo’lgan. bu biokimyoviy jarayonning yer yuzida davom etishida quyosh energiyasi nurlari birlamchi rol o’ynaydi. quyosh nurlari yashil o’simliklarning xlorofill donalarini tutib qolib, fotosintez jarayonida karbonat angidridi bilan birga erkin kislorodni ham hosil qiladi. erkin kislorod esa yordamchi jarayonlar uchun katta rol o’ynaydi. biosfera tarkibiga atmosferaning quyi qatlamlari, ya’ni 15-20 km balandlikkacha bo’lgan troposfera va stratasferaning pastki qismi, dunyo okeanining eng chuqur botiqlari (11 km), litosferaning yuqori yer yuzasidan 4,5 km gacha bo’lgan chuqurlik qismlari kiradi. bu chuqurlikdagi neft qatlami suv tarkibida hamda yuqorida ozon ekranigacha bo’lgan chegaralar oralig’ida tirik mikroorganizmlar uchraydi. inson ham biosferaning tarkibiy qismidir. biosfera tabiatning aniq tizimi bo’lib, uning borligi energiya va moddalar aylanishi tirik organizmlar ishtirokida …

3 / 24

hi bilan chambarchas bog‘liq. moddalar kichik (biologik) va katta doiralarda (geologik) aylanadi. tirik organizmlar asosan to‘rtta muhitda: suv, havo, tuproq, organizm (muhit sifatida)larda yashashga moslash-gan. suv va havo o‘lik, tuproq oraliq, organizm tirik muhitlardir. muhitning tirik organizmlarga to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir etuvchi tarkibiy qismlari ekologik omillar deb ataladi. hozirda ushbu omillarning kelib chiqish vaqti bo‘yicha muhitga, xarakteriga, ta’sir etish xususiyatlariga qarab abiotik (o‘lik tabiatning ta’siri), biotik (tirik organizmlar bilan bog‘liq ta’sir) va antropogen (inson faoliyati natijasida ta’sir) omillarga bo‘linadi (n.n.ponomaryova, 1975y). 1. abiotik omillar organizmlarga muhitning fizik va kimyoviy jihatlari orqali ta’sir ko‘rsatadi. ularga quyidagilar kiradi: iqlim, yorug‘lik, harorat, havo, namlik va shamol, bosim; edafik: tuproqning mexanik va fizik-kimyoviy tarkibi, xossalari va h.k.; topografik yoki orografik: relyef sharoiti – joyning baland-pastligi va h.k.; gidrologik: suv muhiti xususiyatlarining ta’siri. biotik omillar organizmlarning turli shakllaridagi o‘zaro munosabatlari natijasidagi ta’siridir. ular quyidagicha ro‘y beradi: fitogen – birgalikda yashayotgan o’simliklarning bevosita va bilvosita ta’sirlari zoogen …

4 / 24

buzilishi, inqirozi, hatto biotsenozlarning butunlay yo‘qolishiga sababchi bo‘lishi mumkin. а) quyoshning bo’shliqqa elektromagnit to’lqinlari ko’rinishida tarqaluvchi nurli energiyasi quyosh radiatsiyasi energiyasining 99 %ga yaqini, 0,7-4,0 mkm uzunlikka ega bo’lgan to’lqinli nurlar tashkil etadi. shundan 48 %i to’lqin uzunligi 0,4-0,76 mkm bo’lgan spektrning ko’rinadigan qismiga, 45 %i infraqizil (to’lqin uzunligi 0,75 mkm dan 10-3 metrgacha) va 7 %ga yaqini ultrabinafsha (to’lqin uzunligi 0,4 mkm) nurlarga to‘g‘ri keladi. hayot uchun infraqizil nurlar muhim ahamiyatga ega, fotosintez jarayonida esa to’q sariq, qizil va ultrabinafsha nurlar eng muhim rol o‘ynaydilar. quyosh sistemasining uzoqdan ko‘rinishi quyosh tomonidan ishlab chiqarilgan “geliosfera”deb nomlangan magnit pufak в) yer sathining nurli energiya va nur oqimining davomiyligi hamda jadalliligi bilan belgilanuvchi jarayon yoritilganlikdir. yerning aylanishi natijasida kunduz (yorug‘lik) va kecha (qorong‘ilik) almashib turadi. yoritilganlik barcha jonzotlar uchun muhim rol o‘ynaydi. organizmlar ham fiziologik jihatdan kunduz va tunning almashinishiga, kecha-kunduzning qorong‘i va yorug‘ davriga nisbatan moslashgan. d) atmosfera havosining suv bug‘lariga …

5 / 24

, chang va tutun) bo’ladi. f) yer sathi harorati atmosfera harorati shart-sharoitlari bilan belgilanadi va quyosh nurlanishi bilan chambarchas bog’liqdir. ma’lumki, yassi gorizontal sathi tushadigan issiqlik miqdori quyoshning ufq (gorizont) ustida turish burchagi sinusiga to’g’ri munosibdir. shuning uchun bir rayonda haroratning kecha-kunduz mavsumiy goh ko’tarilib, goh pasayib turishi kuzatiladi, buning ustiga yer shari sathining hammasi shartli chegaralari bilan bir qator mintaqalarga bo’linadi. joyning kengligi ekvatordan shimol va janubga qarab qancha yuqori bo’lsa, quyosh nurlarining yer sathiga nishablik burchagi shunchalar katta va iqlim shunchalar sovuq bo’ladi; g) havo massasi harakati (shamol). h) atmosfera bosimi. termometr simob ustunining 750,1 mm ga muvofiq keladigan 1 kpa me’yordagi bosim hisoblanadi. yer shari chegaralarida doimo yuqori va past bosimlar bo’ladigan mintaqalar bor, buning ustiga bir nuqtaning o’zida bosimning mavsumiy va kecha-kunduz eng kam hamda eng ko’p bo’lishi kuzatiladi. shuningdek, atmosfera bosimi harakati dengiz va quruqlik bosim turlariga bo’linadi. barqaror rivojlanish barqarorlik iqti-sodiyot, atrof-muhit, jamiyat va …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 24 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "atrof-muhitni qadrlash usullari"

3-mavzu: atrof-muhitni qadrlash usullari 3-mavzu: atrof-muhitni qadrlash usullari ma’ruzachi: samiyeva g.t. reja: 3.1. nima uchun atrof-muhitni qadrlash kerak? 3.2. tanlov tajribalari. 3.3. geografik axborot tizimlaridan foydalanish orqali baholash. 3.4. vaqtlar oralig‘idagi adolatni aniqlash. barqarorlik mezonlarini qo‘llash. 3.5. ekologik siyosatning oqibatlari 1-rasm. biosfera va uning tarkibiy tuzilishi “biosfera” yangi atama bo’lib, fanda xix asrdan shakllana boshlandi. biosfera yer sharidagi eng yirik ekotizimdir. yerning tirik organizmlar va biogen cho’kindi tog’ jinslari tarqalgan qismini rus olimi akademik v.i.vernadskiy biosfera (yunoncha “bios” – hayot, “sfera” – shar) deb nomlagan. biosfera sayyoramizdagi “hayot qobig’i” hisoblanib, tirik organizmlarning o’zaro chambarchas aloq...

Этот файл содержит 24 стр. в формате PPTX (6,3 МБ). Чтобы скачать "atrof-muhitni qadrlash usullari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: atrof-muhitni qadrlash usullari PPTX 24 стр. Бесплатная загрузка Telegram