sharq matematik oliymlarining asarlarida arifmetika ning rivojlanishi

PPTX 23 pages 4.0 MB Free download

23 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 4.0 MB

File type PPTX

Pages 23

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 23

презентация powerpoint sharq matematik olimlarining asarlarida arifmetikaning rivojlanishi reja: 1.muhammad ibn muso-al xorazmiy, umar xayyom, nasriddin tusiy, jamshid giyosiddin al-koshiy, mirzo ulug‘bek asarlarida arifmetikaning rivojlanishi haqidagi dastlabki ma'lumotlar. 2. muhammad ibn muso-al xorazmiyning asarlaridagi ilmiy yondashuvlar. 3. mirzo ulug‘bek asarlaridagi ilmiy yondashuvlar. markaziy osiyo tarixida siyosiy aql-idrok bilan ma'naviy jasoratni, diniy dunyoqarash bilan bilimdonlikni o'zida mujassam etgan buyuk arboblar ko'p bo'lgan. muhammad ibn muso-al xorazmiy, umar xayyom, nasriddin tusiy,jamshid g'iyosiddin al -koshiy, ulug'bek va boshqa ko'plab buyuk ajdodlarimiz o'z asarlarida arifmetikaning rivojlanishiga ulkan hissa qo'shganlar va ular xalqimizning milliy iftixori bo'lib qoladilar. ularning nomlari, jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotiga qo'shgan buyuk hissalari hozirgi kunda butun dunyoga ma'lum. ularning asarlari bilan tanishib chiqamiz. abu abdullah muhammad ibn musa al-xorazmiyning algebra bo‘yicha asarlari „aljabr val muqobala“ „arifmetika“ „zij“ „aljabr val muqobala“ kitobi uning muqaddimasida kitob nima maqsadda yozilgani bayon qilinadi: „men arifmetikaning oddiy va murakkab masalalarini oʻz ichiga oluvchi „aljabr val muqobala hisobi haqida …

2 / 23

vvur qilib ham boʻlmaydi. bugun umumbashariy madaniyatning eng oddiy unsuriga aylanib ketgan sonlarni oʻnli sanoq sistemasida yozish va ular ustida arifmetik amallarni bajarish qoidalari xorazmiyning „arifmetika“ asari tufayli joriy boʻlgan. gap shundaki, hind olimlari tomonidan kashf etilgan sonlarni oʻnta raqam yordamida yozish usuli xorazmiygacha ham yaqin sharq olimlariga maʼlum edi. lekin shunga qaramay hind hisobi keng yoyilmagan. xorazmiyning buyuk xizmati shundaki, u oʻnli sanoq sistemasining ahamiyatini birinchi boʻlib payqab, sodda va loʻnda uslubda bayon qilib bergan. shu tufayli xorazmiyning kitobi ham, oʻnli sanoq sistemasi ham tez orada sharqiy turkistondan ispaniyagacha boʻlgan hududdagi musulmon dunyosiga, 12-asrdan boshlab yevropaga tarqalgan. shuning uchun xorazmiyni butun insoniyatni arifmetika x* oʻrgatgan ustoz hisoblash mumkin. “zij“ asari (1) xorazmiyning fan taraqqiyotida chuqur iz qoldirgan yana bir asari „zij“dir. u nazariy astronomiya va astronomik jadvallardan iborat boʻlib, arabcha qoʻlyozmalari saqlanmagan, maslama al-majritiy (10-asr) tomonidan qayta ishlangan variantning lotinchaga va yahudiychaga tarjimalari yetib kelgan. xorazmiy „zij“i oʻrta asrlar …

3 / 23

xalqlari va butun insoniyat madaniyati tarixida ajoyib hodisa bo‘lgan. uning fizika, matematika, astronomiya sohasidagi kashfiyotlari dunyoning ko‘plab tillariga tarjima qilingan bo‘lib, muhim tarixiy ahamiyat kasb etadi. umar xayyom 75 yil umr ko‘rgan. 1048 yil nishopurda tavallud topgan. nishopurda tahsil olib, balx, samarqand va boshqa fan o‘chog‘i markazlarida ta’lim oladi. 1069 yilga yaqin samarqandda umar xayyom “algebra va allukabal masalalari yechimi haqida” risola yozgan. 1074 yil isfaxondagi yirik rasadxona qurilishiga boshchilik qilgan. 1077 yil “yevklidning mushkul farazlari kitobiga sharh”ini yakunlaydi. 1079 yil hamkasblari bilan birga yangi taqvimni kuchga kiritadi. xi asrning so‘nggi yillari isfaxon hukmdori o‘zgaradi va rasadxona yopiladi. umar xayyom makka ziyoratiga yo‘l oladi. 1097 yil xurosonda shifokor bo‘lib ishlaydi va forsiyda “borliq umumiyligi haqida” risola yozadi. umar xayyomning matematik risolalari • arifmetika mushkulotlari (mushkilat al-xisab) - qo‘l yozma topilmagan. • nomsiz algebraik risola - tehronda. • algebra va almukabal masalalarining yechisi haqida risola (risola fi-l-baraxin 'ala masa'il aljabr va-l-muqobala) …

4 / 23

ristarx, gipsikl, ptolomeylarning asarlarini sharhlagan. nosiruddin at-tusiy 1201 yil xurosonning tus shahrida tug‘ilgan va qur’on, hadislar, shiit huquqshunosligi, mantiq, falsafa, matematika, tibbiyot va astronomiyani o‘rganib, o‘sha yerda yoshligidan tahsil olishni boshlaydi. (3) at-tusiyning matematik mehnatlari orasida “to‘laqonli to‘rtburchak haqida risola” (boshqa tarjimasida “kesishuvchan shakl haqida risola”). risola at-tusiy alamut qal’asida bo‘lgan vaqt fors tilida yozilgan va marog‘ada (1260) qisqartirilgan holatda arab tilida yozilgan. at-tusiy risolasi besh kitobdan iborat. birinchi kitobida tarkibiy munosabatlar nazariyasi bayon etilgan. sobit ibn qori hamda umar hayyomlarning g‘oyalarini ilgari surib, at-tusiy bu yerga muvofiq va nomuvofiq tushunchadagi sonlarning kengaytirilgan mohiyatini kiritadi. ikkinchi kitobida menelayning yassi to‘rtburchakning turli teoremalariga isbotlar keltirilgan. uchinchi kitobi sinus va kosinus yoylar tushunchalari kiritilgan va yassi trigonometriyaning bir qator teoremalari isbotlanadi; xususan, bu yerda yassi uchburchakni yechish qoidalari ko‘rib chiqiladi va sinuslarning yassi teoremasining isboti keltirilgan. to‘rtinchi kitob menelayning fazo shakllarining kesishuvini isbotlovchi turli holatlar teoremasiga bag‘ishlangan. beshinchi kitobda teoremalar yordamida fazoviy …

5 / 23

lgach, u ushbu shaharga kelib, qozi zoda rumiy va ali qushchilar bilan birga ulug‘bek rahbarligi ostida mashhur ulug‘bek rasadxonasining loyihalash va qurilish ishlarida ishtirok etadi. ammo qurilish nihoyasiga yetguncha yashamaydi. samarqandga dafn etilgan. (4) uning qalamiga quyidagilar tegishli: “miftax al-xisab” ((forsiyda yozilgan) “arifmetika kaliti”) - al koshiyning asosiy asari bo‘lib, arifmetika va algebra bo‘yicha batafsil ma’lumotlar bayonotiga bag‘ishlangan. fan tarixshunoslar tomonidan yuqori baholangan, ko‘plab ovrupa tillariga tarjima qilingan; “ar-risala al-muxitiyya” ((forsiyda yozilgan) “aylana haqida risola”) –da yozilgan. “zidj xakani dar takmili zidji elxani” ((forsiyda yozilgan) “zidji hoqoniy”) - shohruhga bag‘ishlangan astronomik jadvallar. ulug‘bekning akademiyasi kabi qimmatli ma’lumotlar mavjud otasiga yozgan maktubi ovrupa va osiyoning ko‘plab tillariga tarjima qilingan. jomiy al koshiyning matematika faniga qo‘shgan hissasi 1. ilk bor (ovrupada simon stevindan 150 yil avval) o‘n karra hisobini kiritgan va undan muntazam foydalangan. 2. ulug‘bek hamda qozi zoda rumiy bilan birga ketma-ketlik yaqinligi usulini ishlab chiqqan, xix asrda ovrupada fransuz matematigi …

Want to read more?

Download all 23 pages for free via Telegram.

Download full file

About "sharq matematik oliymlarining asarlarida arifmetika ning rivojlanishi"

презентация powerpoint sharq matematik olimlarining asarlarida arifmetikaning rivojlanishi reja: 1.muhammad ibn muso-al xorazmiy, umar xayyom, nasriddin tusiy, jamshid giyosiddin al-koshiy, mirzo ulug‘bek asarlarida arifmetikaning rivojlanishi haqidagi dastlabki ma'lumotlar. 2. muhammad ibn muso-al xorazmiyning asarlaridagi ilmiy yondashuvlar. 3. mirzo ulug‘bek asarlaridagi ilmiy yondashuvlar. markaziy osiyo tarixida siyosiy aql-idrok bilan ma'naviy jasoratni, diniy dunyoqarash bilan bilimdonlikni o'zida mujassam etgan buyuk arboblar ko'p bo'lgan. muhammad ibn muso-al xorazmiy, umar xayyom, nasriddin tusiy,jamshid g'iyosiddin al -koshiy, ulug'bek va boshqa ko'plab buyuk ajdodlarimiz o'z asarlarida arifmetikaning rivojlanishiga ulkan hissa qo'shganlar va ular xalqimizning milliy iftixori bo...

This file contains 23 pages in PPTX format (4.0 MB). To download "sharq matematik oliymlarining asarlarida arifmetika ning rivojlanishi", click the Telegram button on the left.

Tags: sharq matematik oliymlarining a… PPTX 23 pages Free download Telegram