radioaktivlik. ionlantiruvchi nurlanishning organizmga ta'siri.

PDF 23 pages 5.0 MB Free download

23 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 5.0 MB

File type PDF

Pages 23

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 23

8-bob. radioaktivlik. ionlantiruvchi nurlanishning organizmga ta'siri. 8.1-§. radioaktivlik turg`un bo`lmagan yadrolarning boshqa yadrolar yoki еlementar zarrachalar chiqarish bilan kechadigan o`z-o`zidan parchalanishiga radioaktivlik deyiladi. bu jarayonning boshqa yadroviy o`zgarishlardan farq qildirib turuvchi xarakterli xususiyati uning o`z-o`zidan sodir bo`lishi (spontanligi)dir. radioaktivlik tabiiy va sun`iy bo`lishi mumkin. tabiiy radioaktivlik tabiiy sharoitlarda mavjud bo`lgan noturg`un yadrolarda uchraydi. sun`iy radioaktivlik deb turli yadroviy reaktsiyalar natijasida hosil bo`ladigan yadrolaring radioaktivligiga aytiladi. tabiiy va sun`iy radioaktivliklar orasida katta farq yo`q, ular umumiy qonuniyatlarga bo`ysunadilar. alfa-parchalanish yadroning α -zarracha chiqarib o`z-o`zidan emirilishidir. siljish qoidasini hisobga olib alfa-parchalanish sxemasini quyidagi ko`rinishda yozish mumkin: heyx 4 2 4a 2z a z    hepbpo 4 2 214 82 218 84  beta parchalanish yadro ichida neytron va protonning o`zaro aylanishidan iborat. beta parchalanish 3 turga bo`linadi: 1. еlektron yoki β- parchalanish, yadrodan β- -zarracha (еlektron) uchib chiqishida namoyon bo`ladi. 011   yx a z a z 01 3 …

2 / 23

ning ikkilamchi (nurlanish ta'sirida yuzaga kelgan) elektronlar, bo'linish parchalari, tepki yadrolar, γ-kvantlar kabilar bilan o'zaro ta'sirlashishi sabab bo'ladi. bunday o'zaro ta’sirning mahsulotlari: ionlar, erkin radikallar, uyg'ongan zarralar, odatda, boshqa molekulalar bilan kimyoviy reaksiyalarga kirishadi. natijada moddaning kimyoviy tarkibi, fizik va kimyoviy xossalari o'zgarishi mumkin. masalan, nurlanish ta'sirida polimerlar xossalari ularda ro'y beradigan radiatsion-kimyoviy reaksiyalar tufayli o'zgaradi. yadroviy nurlanish polimer molekulalarining tuzilishini o'zgartiruvchi bir qator kimyoviy reaksiyalarni, xususan, molekulalar orasida kimyoviy bog'lanishlar (birikish) (2.1- a, b, rasm), molekulalarning uzilishi (destruksiya) (9.1- d, rasm) (rasmda molekulaning boshlang'ich va oxirgi holatlari tasvirlangan), har qanday qo'sh bog'lanishlarning hosil bo'lishi va yo'qolishi, gazsimon mahsulotlar (vodorod va boshqalar)ning ajralishi va shu kabilarni yuzaga keltiradiki, bu, o'z navbatida, polimerlarning fizik xossalarining o'zgarishiga olib keladi. masalan, polietilen, tabiiy kauchuk, neylon kabi bir guruh polimerlar γ- nurlar bilan nurlantirilganda ularning uzilishga mustahkamligi va temperaturaga chidamliligi, materialning qattiqligi ortadi, eruvchanligi o'zgaradi. boshqa bir guruh polimerlar, masalan, teflon, sellyuloza, butil-kauchuk kabilar …

3 / 23

aydonlarida ishlatiladigan polimerlar va moylovchi materiallar hamda shu kabilar)ni imkoni boricha buzilish va yemirilishdan saqlash. 2. muhim qimmatli yangi xossalarga ega materiallarni olish va yuqori samarali kimyoviy texnologik jarayonlarni yaratish. 8.3-§. radioaktiv nurlanishning biologik ta'siri. ionlovchi nurlanishning turli hossalari uning biologik ta’sirini belgilaydi. ionlovchi nurlanish turli to’qima, hujayra va subhujayra strukturalariga kirib boradi. ionlovchi nurlanishning asosiy harakteristikalaridan biri uning biologik material ichiga juda chuqur kirib borishidir. ushbu jarayon nurlanish tabiatiga zarrachalar zaryadi va energiyasi, nurlantirilayotgan modda tarkibi va zichligiga bog’liq. ionlovchi nurlanishlarning muhim harakteristikasi ularning dozasidir. nurlanish dozasi yordamida nurlanish davrida ob’ektga tushayotgan energiya miqdori (ekspozitsion doza), obektga uzatiladigan nurlanish energiyasining miqdori (yutilish dozasi va nurlanish dozasi) aniqlanadi. radiatsion nurlanishning biologik ta’siri quyidagilarga bog’liq: singish qobilyatiga, yutilgan energiya miqdoriga, uning bioto’qimalardagi hajmiy tarqalishi – ionizatsiya zichligiga, vaqtiga. ionlovchi nurlanishning biologik ob’ektga ko’rsatadigan ta’siri quyidagi bosqichlarda kechadi: fizikaviy, fizik kimyoviy, kimyoviy, biologik. fizikaviy bosqichda energiya muhit tomonidan qabul qilinadi va uning …

4 / 23

llar reaksiyaga juda ham tez kirishadi. kimyoviy bosqichda erkin radikallar o’zaro yoki boshqa molekulalar bilan kimyoviy reaksiyaga kirishadi. bunga superoksid anion, gidroperoksid, vodorod peroksidi, atomar va singlet kislorod hosil bo’lib, ular organik moddalarning kuchli oksidlanishiga sababchi bo’ladilar. suv radiolizi mahsulotlarning aminokislotalar, oqsillar, uglevodlar, nukleosidlar, fosfolipidlar, dnkga ta’siri natijasida erkin organik radikallar vujudga keladi. biologik bosqichda hujayra, to’qima, organlar darajasida qaytmas ozgarishlar yuzaga keladi. bu bosqich bir necha soat, hafta, yil, yuz yillab davom etishi mumkin. radioaktiv nurlanishga bo’lgan sezgirlik darajasi quyidagilarga bo’linadi: 1. limfoid 2. miyeloid 3. epiteliy 4. muskul 5. nerv 6. tog’ay 7. suyak organning radioaktivlikka bo’gan sezgirligi uning funksional holatiga bog’liq. embrional holatda organism to’qimalari juda yuqori sezgirlikka ega. radioaktiv nurlanish natijasida rivojlanish nuqsonlari – jismoniy va aqliy nuqsonlar, organizm adaptiv hossalarini kamayishi kuzatiladi. 8.4-§. radioaktiv nurlarning inson organizmiga ta’siri radioaktiv moddalar ma’lum xususiy xossalariga ega bo‘lib, inson organizmiga ta’sir qilishi natijasida xavfli vaziyat vujudga kelishi mumkin. …

5 / 23

moddalar inson organizmining ichki tizimlariga, masalan, yemirilgan teri qatlamlari orqali qonga, nafas olish a’zolari, o'pkaga va shilimshiq moddalarga, ovqat hazm qilish a’zolariga tushib qolgan taqdirda ro'y beradi. bunda nurlanish nur tarqatuvchi modda qancha vaqt nurlansa yoki qancha vaqt davomida organizmda saqlansa, shuncha vaqt davom etadi. shuning uchun ham radioaktiv moddalarning katta parchalanish davriga va kuchli nurlanishga ega bo'lganda, ayniqsa, xavfli hisoblanadi. radioaktiv nurlanishlarning biologik ta’siri organizmdagi atom va molekulalarning ionlanishi sifatida tavsiflanadi va bu o‘z navbatida har xil kimyoviy birikmalar tarkiblarining o'zgarishiga va normal molekulyar birikmalarda uzilishlar bo'lishiga olib keladi. bu o'z navbatida tirik hujayralardagi modda almashinuvining buzilishiga va organizmda biokimyoviy jarayonlarning ishdan chiqishiga sabab bo’ladi. katta kuchdagi nurlanish ta’siri uzoq vaqt davom etsa, ba’zi bir hujayralarning halokati kuzatiladi va bu ayrim a’zolarning, hattoki, butun organizmning halokati bilan tugaydi. radioaktiv nurlanishlar ta’sirida organizmning umumiy qon aylanish tizimining buzilishi kuzatiladi. bunda qon aylanish ritmi susayadi, qonning quyilish xususiyati yo'qola boradi, qon …

Want to read more?

Download all 23 pages for free via Telegram.

Download full file

About "radioaktivlik. ionlantiruvchi nurlanishning organizmga ta'siri."

8-bob. radioaktivlik. ionlantiruvchi nurlanishning organizmga ta'siri. 8.1-§. radioaktivlik turg`un bo`lmagan yadrolarning boshqa yadrolar yoki еlementar zarrachalar chiqarish bilan kechadigan o`z-o`zidan parchalanishiga radioaktivlik deyiladi. bu jarayonning boshqa yadroviy o`zgarishlardan farq qildirib turuvchi xarakterli xususiyati uning o`z-o`zidan sodir bo`lishi (spontanligi)dir. radioaktivlik tabiiy va sun`iy bo`lishi mumkin. tabiiy radioaktivlik tabiiy sharoitlarda mavjud bo`lgan noturg`un yadrolarda uchraydi. sun`iy radioaktivlik deb turli yadroviy reaktsiyalar natijasida hosil bo`ladigan yadrolaring radioaktivligiga aytiladi. tabiiy va sun`iy radioaktivliklar orasida katta farq yo`q, ular umumiy qonuniyatlarga bo`ysunadilar. alfa-parchalanish yadroning α -zarracha chiqarib o`z-o`z...

This file contains 23 pages in PDF format (5.0 MB). To download "radioaktivlik. ionlantiruvchi nurlanishning organizmga ta'siri.", click the Telegram button on the left.

Tags: radioaktivlik. ionlantiruvchi n… PDF 23 pages Free download Telegram