materialshunoslik fanining tarixiy rivojlanishi

PDF 10 pages 694.7 KB Free download

10 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 694.7 KB

File type PDF

Pages 10

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 10

1 1-ma'ruza. kirish. "materialshunoslik" fanini o'rganishdan maqsad va vazifalari. reja: 1.1. materialshunoslik faning rivojlanish tarixi. 1.2. materialshunoslik fanining rivojiga hissa qo'shgan olimlar. 1.3. materiallarni zamonaviy texnikadagi о‘rni. 1.4. metallar va nometallar to'g'risida umumiy ma'lumotlar. 1.1. materialshunoslik faning rivojlanish tarixi. arxeologlarning misrda, xitoyda va boshqa mamlakatlarda olib borgan izlanishlari odamlar eramizdan 7-6 ming yillar muqaddam sof holda uchragan metallar (au, ag, pb, ba’zan si va metiorit temir) bilan tanish bo‘lganliklarini ko‘rsatadi. ular eramizdan 5-4 ming yillar avval rudalardan su, sn, pb larni ajratib olganlar va extiyojlariga ko‘ra ulardan ayrim ish qurollari ham tayyorlaganlar. eramizdan 3-2 ming yillar avval esa misga qaraganda puxtaroq va qattiqroq bo‘lgan, uning qalayli qotishmasi (bronza) ni olganlar (shu boisdan tarixda bu davrni bronza asri deb ham yuritilgan). eramizgacha odamlarga hammasi bo‘lib yettita metall (au, ag, su, fe, sn, pb va as) ma’lum bo‘lgan xolos. lekin temirni qachon va qayerda, qanday qilib olingani haqida aniq ma’lumotlar yuq. ma’lumki, …

2 / 10

iqarishga undadi. shu boisdan ular uzoq izlanishlar natijasida yer o‘choqlari qurdilar va ularga havoni haydash yo‘llarini ishlab chiqdilar. bu o‘choklarda daraxtlarni yoqib, uning ustiga temir birikma bo‘laklarini kiritganlar. yer o‘choqlarda temperatura ko‘tarilganda temir birikmalaridan temir co gazi bilan qaytarilib o‘choq tagida shlaklangan, g‘alvirak temir massasi hosil bo‘lgan va uni «krits» deb ataganlar (1.1-rasm). 1.1-rasm. temir metallurgiyasining boshlang‘ich davridagi yer o‘chog‘ining tuzilishi 2 ularni o‘choqdan olib undan o‘z ehtiyojlariga ko‘ra foydalanganlar. yillar o‘tishi bilan yer o‘choqlarning shakli, o‘lchamlari, havo haydash yo‘llari takomillashib, xiii - xiv asrlarga kelib domnalar shakliga o‘ta boshladi. shu yo‘l bilan temir ishlab chiqarish birmuncha orta boshladi. lekin shu bilan birga bu temir ishlab chiqarish jarayonining birmuncha o‘zgarishiga ham olib keldi. yer o‘choqlarning yuqori kismida temperaturaning pastligi sababli birikmalardagi ko‘pgina temir oksidlari shlak ajralguncha qaytarilib, uglerodga to‘yina bordi. temirning uglerodli bu qotishmasining suyuqlanish temiyeraturasi temirga nisbatan anchagina pastligi sababli u o‘txona tagiga tomchilab, yog‘ila bordi. temir ishlab chiqarishni …

3 / 10

hladi. bu jarayonni yanada tezlatish uchun pechga yana ma’lum miqdorda qo‘shimcha temir ruda kiritib, metall vanna 2-3 soat davomida temir kosov bilan aralashtirildi. bunda pech temperaturasining 1300oc dan ortmasligidan xamirsimon holatdagi shlakli g‘alvirak po‘lat olingan. uni pechdan ilgaklar yordamida olinib, ehtiyojga ko‘ra foydalanganlar. bu usulning yer o‘choqdardan farqi shundaki, bunda yoqilg‘i alohida o‘txonada yoqilgan. shu boisdan yoqilg‘i tar- kibidagi temir xossalariga putur yetkazuvchi p, s, ajraluvchi kullar po‘lat sifatiga putur yetkazmaydi. lekin ko‘p miqdorda yoqilg‘i sarflanishi, og‘ir jismoniy mehnatni talab etishi, ish unumdorligining pastligi va boshqalar odamlarni yanada takomillashgan usullar ustida izlanishlarga undadi. darhaqiqat, 1855-1856 yillarda ingliz metallurgi g.bessemer tomonidan yangi, takomillashgan usul yaratildi. bu usulda tarkibida si, mn ko‘proq, p va s kamroq bo‘lgan b1, b2 markali suyuq cho‘yan, devorlari dinas g‘ishtidan terilib, sirtidan esa po‘lat list bilan qoplangan, hajmi 30-40 tonnali noksimon konvertor deb ataluvchi qurilmaga quyilgan va tagidagi teshiklardan havo haydalgan (1.2-rasm). 1.2-rasm. konvertorning sxemasi: 1 - …

4 / 10

dalayotgan havo bosimini pasaytirish bilan birga u gorizontal holatga o‘tkazilib, undagi suyuq po‘lat kovshga chiqariladi. shuni aytish joizki, bu usulning oddiyligi, boshqarishning qulayligi, yoqilg‘i talab etmasligi, unumdorligining yuqoriligi va boshqa afzalliklari bilan birga ayrim kamchiliklari ham bor. ayniqsa, ma’lum kimyoviy tarkibli (s va p kam, si ko‘p) suyuq cho‘yan bo‘lishi, aniq tarkibli yuqori sifatli po‘latlar olishning qiyinligi, ajralib chiqadigan gazlarning havoni buzishi va boshqalar uning kamchiligidir. bu kamchiliklarni bartaraf etish ustida olib borilgan izlanishlar natijasida ingliz metallurgi s.d. tomas 1878 yilda bessemer usulini takomillashtirdi. ya’ni u, konvertorning dinas g‘ishtidan terilgan devorini toshko‘mir smolali dalomit g‘ishti bilan almashtirdi, natijada cho‘yan tarkibidagi zararli p, s qo‘shimchalari ko‘proq bo‘lgan arzon cho‘yanlardan po‘latlar olinadigan bo‘lindi. chunki, cho‘yan tarkibidagi p, s larni o‘zi bilan bog‘lab shlakka o‘tkazish uchun konvertorga ma’lum miqdorda flyus deb ataluvchi ohak toshini kiritish imkoni tug‘ildi. shuni aytish ham joizki, tomas usulida olingan po‘lat sifati bessemer usulida olingan po‘latdan pastroq bo‘ladi, chunki …

5 / 10

o‘plab sifatli po‘latlarni olish usulini tavsiya etdilar. yuqori sifatli va legirlangan po‘latlarga extiyojning tobora ortishi sababli olib borilgan izlanishlar natijasida xix asr oxiriga kelib elektr yoyli, induksion, keyinroq vakuum sharoitda ishlaydigan elektropechlardan foydalanildi. shu bilan bir qatorda cho‘yanlardan po‘lat olishda kislorodga to‘yintirilgan havodan, havo o‘rniga kisloroddan foydalanish borasida ham izlanishlar olib borildi. hozirda xam bu borada ilmiy tekshirish institutlarida, zavod laboratoriyalarida izlanishlar olib borilmoqda. 1.2. materialshunoslik fanining rivojiga hissa qo'shgan olimlar. мaterialshunoslik fanining yaratilishiga va rivojlanishiga m.v.lomonosov (1711-1765 y.y.) metallarga xos xususiyatlarni va ulardan kutilgan xossali qotishmalarni olish yo‘llarini ko‘rsatgan bo‘lsa, p.p.anosov (1799-1851 y.y.) metallar xossalarini strukturasiga bog‘liqligini, legirlovchi elementlar (мg, ni, w...) ning qotishmalar xossalariga ta’sirini, shuningdek kam uglerodli po‘latlardan tayyorlangan detallarning ish muddatini uzaytirish uchun sirt yuza qatlamini ko‘p uglerodli gaz muhitida uglerodga to‘yintirishini, d.i.mendeleyev (1834-1907 y.y.) elementlarning davriy qonuniyati, ular xossalarining ichki tuzilishiga uzviy bog‘liqligini, d.k.chernov (1889-1921 y.y.) po‘latlarning kritik nuqtalar vaziyati ularning tarkibidagi uglerod miqdoriga bog‘liqligini …

Want to read more?

Download all 10 pages for free via Telegram.

Download full file

About "materialshunoslik fanining tarixiy rivojlanishi"

1 1-ma'ruza. kirish. "materialshunoslik" fanini o'rganishdan maqsad va vazifalari. reja: 1.1. materialshunoslik faning rivojlanish tarixi. 1.2. materialshunoslik fanining rivojiga hissa qo'shgan olimlar. 1.3. materiallarni zamonaviy texnikadagi о‘rni. 1.4. metallar va nometallar to'g'risida umumiy ma'lumotlar. 1.1. materialshunoslik faning rivojlanish tarixi. arxeologlarning misrda, xitoyda va boshqa mamlakatlarda olib borgan izlanishlari odamlar eramizdan 7-6 ming yillar muqaddam sof holda uchragan metallar (au, ag, pb, ba’zan si va metiorit temir) bilan tanish bo‘lganliklarini ko‘rsatadi. ular eramizdan 5-4 ming yillar avval rudalardan su, sn, pb larni ajratib olganlar va extiyojlariga ko‘ra ulardan ayrim ish qurollari ham tayyorlaganlar. eramizdan 3-2 ming yillar avval esa misga qaragan...

This file contains 10 pages in PDF format (694.7 KB). To download "materialshunoslik fanining tarixiy rivojlanishi", click the Telegram button on the left.

Tags: materialshunoslik fanining tari… PDF 10 pages Free download Telegram