nutq va notiqlik san'atining shakllanish tarixi

DOCX 7 pages 22.3 KB Free download

7 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 22.3 KB

File type DOCX

Pages 7

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 7

nutq va notiqlik san’atining shakllanish tarixi toshkent amaliy fanlar universiteti, tarix va filologiya yo‘nalishi 2-bosqich talabasi fatxullayev nuriddin faxriddin o‘g‘li. annotatsiya: biz ushbu maqolamizda nutq va notiqlik san’atining qadimgi tarixi, xossatan qadimgi rim, yunoniston. o‘rta osiyo va qisman muqaddas kitoblar bilan bog‘liq bo‘lgan rivojlanish jarayoni bilan tanishib chiqamiz. kalit so‘zlar: qur’oni karim, hadisi-sharif, avesto, shiroq, doroi, qadimgi yunoniston, demosfen, logograflar, xamurappi, epidktikt, sofist grigoriy, qadimgi rim, lisiy, adronik. insonlar hayotlari davomida turli-tuman ishlarni amalga oshiradilar va bu amallari insonlarni xattoki tarixga muhrlanishlariga ham sabab bo‘ladi. . misol uchun quruvchi o‘zi bunyod etgan inshoot tufayli keyingi avlodlar xotirasida abadiy qoladi. bu holatni biz mashxur quruvchi fidiy bilan izohlashimiz mumkin. aynan u dunyoning yetti mo‘jizasidan biri bo‘lgan zevs haykalini bunyod etdi. yoki buyuk aleksandrni oladigan bo‘lsak, u davlat sarhadlarini kengaytirish bilan o‘z nomini abadiylikka muhrladi. shunday shaxslar ham borki ular na davlat qurdilar va na o‘zlarini eslatadigan bironta inshoot qoldirdilar! lekin shunga …

2 / 7

nsonga in’om etilganligini his etgan buyuk allomalargina uni qadrlaganlar va ezozlashga uringanlar. shu manoda notiqlik san’ati boshqa san’at turlari orasida alohida mavqega ega ekanligi tan olingan haqiqatdir. qadimda mohir notiqlarning lashkarboshilik va davlat arboblari lavozimlariga saylab tayionlanganliklari ham bu haqiqatga aniqlik kiritadi. bugungi kunda ko‘pgina idora rahbarlari nutqidagi kamchiliklar, muallimlar nutqidagi chaynalishlar, teleko‘rsatuvlardagi hatto jurnalistlar nutqidagi g‘alizliklar bizning manaviyatimizga yarashmaydi. chunki biz mustaqillikning barcha chashmalaridan bahramand bo‘lib turgan ekanmiz, notiqlik san’ati chashmasidan ham bebahro bo‘lmasligimiz kerak [1,.7-bet] qadim zamonlardan beri jamoat oldida so‘zga chiqib, odamlarga o‘z fikrini tushuntirish, ular ongiga tasir etib, o‘z ortidan ergashtirish, biror narsa, voqea, hodisa haqida gapirganda ishontirish va isbotlab berishga intilish, insonlar orasidan so‘zamol notiqlarning chiqishiga zarurat tug‘dirgan hamda notiqlik san’atining paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan. albatta bunday holatning vujudga kelishiga malum bir muhit yoki sabbalar ham bo‘lishi lozim. chunki inson qanchalar iqtidorli bo‘lmasin agar muhit shakllanmasa u inson o‘z iqtidorini namoyon qila olmaydi. misol uchun …

3 / 7

ga bo‘lgan. o‘sha davr sud majlislarida sudlanuvchi yoki davogar o‘z fikrlarini ishonchli isbotlar asosida gapira olishi lozim edi. fikrini to‘liq tushuntira olmaydiganlar yoki qonunlarni talqin qila olmaydiganlarga shubhasiz yordamchilar kerak edi. bu esa yunonistonda “logograflar” yani qonunlarni biladigan advokatlar tabaqasini shakllantirdi. keyinchalik esa kishilar ongida ulug‘ zotlarni eslash va ularni sharaflash hislari paydo bo‘ldi. bu holatda esa mashxur voqealar va ulug‘lar hayotini madh qiluvchi “epidektik” notiqlar toifasini vujudga keltirdi. yuqoridagi holatlarning barchasi kelgusida ritorika- chiroyli gapirish fani va ritorlar- bu fanni o‘rgatuvchilarni vujudga keltirdi. yunonistonda ritorikaning birinchi namoyondasi sifatida sofist gorgiyni (483-376) etirof etishgan. u mil.avv 427-yilda o‘z shahri leontina uchun harbiy yordam so‘rab maxsus elchi sifatida afinaga yo‘l oladi va uning jozibador nutqi yoshlar ongiga kuchli tasir ko‘rsatadi. shundan keyin gorgiy afinada ritorika maktabini tashkil qiladi. [1,.19-bet] kim bilsin balki gorgiyning harakatlari ham afinaning keyingi taraqqiyotida muhim ro‘l o‘ynagan omil bo‘lgandir! yunonistonda yashab o‘tgan yana bir afinalik sud notig‘i …

4 / 7

i bo‘lgandir. yunonistonda bo‘lgani kabi qadimgi rim imperiyasida ham, o‘z nutqi va manipulyatsiyasi bilan xalqni o‘ziga qarata oladigan ziyoli qatlam va notiqlar yetishib chiqadi. misol uchun mashxur ozod qilingan qul liviay adronik(280-204) gomerning “odisseya” asarini lotin tiliga tarjima qilib, xalq ichida o‘qib yurar edi. mill.avv iv-asr rim tarixida ritorika-notiqlikning yangidan gullab-yashnagan davri bo‘ladi. antik o‘rta yer dengizining notiqlik maktablarida bo‘lajak oliy amaldorlar va xristian targ‘ibotchilari tarbiyalandi. eng kuchli notiq va notiqlik san’ati o‘qituvchisi libaniy edi. u antioxiyada imperatorlar, lashkarboshilar va oliy amaldorlarga qarata ijtimoiy dolzarb muammolar yuzasidan erkin nutqlar bilan murojaat qilar edi. xattoki uni zamondoshlar “ kichik demosfen” deya ulug‘lashar edi. mashxur xristian targ‘ibotchilari grigoriy va ioan zlatus aynan uning maktabidan yetishib chiqqan edilar. [2.,419-420-betlar] qadimgi davr davomida o‘rta osiyoda ham malum manoda nutq madaniyati shakllanib bordi. to‘g‘ri bu hududlardagi nutq madaniyati hech qaysi sharoitda yunon va rim ritorikasi bilan tenglasha olmas edi. o‘zi umuman qadimgi davrda o‘rta osiyoda …

5 / 7

ni osonlikcha bo‘ysundirish mumkinligini aytadi. shu joyida biz shiroq va doro masalasini to‘xatatmiz! endi menga aytingchi notiqlik rivojlanmagan bir davrda shiroqdek oddiy cho‘pon, kimsan buyuk doroni gapiga ishontirishi va kerak bo‘lsa uni o‘ziga manipulyatsiya qilishi mumkin edimi? albatta yo‘q! yoki yana bir misol tariximizning gulchambarlaridan bo‘lgan mashxur avesto kitobini olaylik, bu kitobni zardusht (mill.avv 630-553) va unga ergashgan rohiblar dastlab og‘zaki shaklda aytib yurishgan. keyinchalik esa kitob holiga keltirilgan. keling avesto kitobidan parchalarni ham ko‘rib o‘tamiz, yasna bobida quyidagi satrlar keltirilgan: “ har kim bu dunyoda tiriklikni bayon etuvchi qonun bo‘lgan ashax- xaqiqat talimoti asosida yashashi lozim. zardusht durvand, ashavan yoxud ezgu va qabih amollari qorishib ketgan kimsani eng yaxshi ravishu raftorga eltadi” [3.,16-bet] albatta o‘sha davr uchun yuqoridagi satrlar nihoyatda balog‘atli hisoblanadi va bu satrlar yillar davomida og‘zaki nutqda aytib kelingan. undan tashqari “ezgu amal-ezgu fikr-ezgu so‘z” talimotlari ham insonni o‘ylashga majbur qiladi. chunki yuqoridagi uch qoida tabir joiz …

Want to read more?

Download all 7 pages for free via Telegram.

Download full file

About "nutq va notiqlik san'atining shakllanish tarixi"

nutq va notiqlik san’atining shakllanish tarixi toshkent amaliy fanlar universiteti, tarix va filologiya yo‘nalishi 2-bosqich talabasi fatxullayev nuriddin faxriddin o‘g‘li. annotatsiya: biz ushbu maqolamizda nutq va notiqlik san’atining qadimgi tarixi, xossatan qadimgi rim, yunoniston. o‘rta osiyo va qisman muqaddas kitoblar bilan bog‘liq bo‘lgan rivojlanish jarayoni bilan tanishib chiqamiz. kalit so‘zlar: qur’oni karim, hadisi-sharif, avesto, shiroq, doroi, qadimgi yunoniston, demosfen, logograflar, xamurappi, epidktikt, sofist grigoriy, qadimgi rim, lisiy, adronik. insonlar hayotlari davomida turli-tuman ishlarni amalga oshiradilar va bu amallari insonlarni xattoki tarixga muhrlanishlariga ham sabab bo‘ladi. . misol uchun quruvchi o‘zi bunyod etgan inshoot tufayli keyingi avlodlar xotir...

This file contains 7 pages in DOCX format (22.3 KB). To download "nutq va notiqlik san'atining shakllanish tarixi", click the Telegram button on the left.

Tags: nutq va notiqlik san'atining sh… DOCX 7 pages Free download Telegram