tuproq resursi

DOCX 11 pages 2.0 MB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 2.0 MB

File type DOCX

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

7-mavzu: tuproq resursi reja 1.tuproq xosil bo’lish omillari 2.tuproq muhit sifatida 3.tuproqdagi ekologik muammolar 4.tuproqni muhofaza qilish tayanch so’zlar; tuproq, , normal, tezlashgan va antropogen eroziyalar, tuproq ifloslanishi. tuproq mineral va qoyatosh bo’laklarining aralashmasi hisoblanib, qolgan qismi esa notirik organizmlar, suv va havodan tashkil topgan. tuproq shakllanishga ega, qisman qoyatoshlar mayda bo’laklarga bo’linib, ular vaqti bilan tuproq hosil bo’lishida qatnashadi. demak, tuproq ham abiotik omillar sirasiga kirib, jonsiz qoyatoshlar va mineral bo’laklardan tashkil topishi ma’lum qonuniyatga asoslangan. tuproq o’z tarkibiga bakteriya, zamburug’, hashoratlar va chuvalchanglarni ham oladi. tuproqning hosidor qismi uning tarkibidagi gumus bilan bog’liq. tuproq qum, loy va gumusning turli komponentlarini bir biri yuilan bog’laydi. rachel carson (1907–1964) mashhur atrof muhit yozuvchilaridan sanalib, aqsh dagi baliq va yovvoyi tabiat nashriyotidagi 15 yillik faoliyatidan so’ng o’zining ijodini yozuvchilikka bag’ishladi. u tomonidan “silent spring” nomli kitob nashrdan chiqadi. unda pestitsidlarning zarari va ular olib keladigan kasalliklar zikr etilgan. tuproq zararlanishi hosildor …

2 / 11

qizib ketadi [footnoteref:1]. [1: 1peter rillero, dinah zike ecology, 2005 (109- bet). ] tuproq resursi tuproq yer qobig’ining yuza unumdor qismidan iborat bo’lib, tabiiy tarixiy jismdir. uning qalinligi o’rtacha 18-20 sm ni tashkil etib, yer yuzasining turli joylarida bir necha mm dan 1,5-2 metrgacha bo’ladi. tuproqning hosil bo’lish jarayoni bir necha ming yillarni o’z ichiga oladi. bunda tuproq hosil qiluvchi tog’ jinsi bilan, suv, havo, harorat, o’simlik va hayvon organizmlari, ayniqsa mikroorganizmlar o’zaro ta’sirda bo’ladi. tuproqning eng muhim hossasi, uning unumdorligi hisoblanadi, ya’ni o’simlikni suv havo va ozuqa moddalar bilan ta’minlash hususiyatiga ega. tuproq barcha elementlarni o’zida saqlab, ularni suv bilan yuvilib ketishidan asraydi. tuproqning gumusi, uning umumiy unumdorligini belgilab beradi. tuproq inson omilining ko’pgina ta’sirlariga nihoyatda sezgir. tuproqning unumdorligi ko’pincha inson faoliyatiga bog’liq. tuproq barcha moddiy farovonligimiz manbaidir, u oziq-ovqat mahsulotlari, chorva uchun yem-xashak, kiyim-kechak uchun tola, yog’och materiallari va boshqalarni beradi. tuproq noyob tabiiy resurs hisoblanadi. o’zbekistonda umumiy …

3 / 11

etadi. tuproq unumdorligin qayta tiklash va ekinlarni ekishni keng qo’llashda, yem-xashak va don ekinlarini navbatlab ekish, yaxshi samara beradi. respublikamizda paxta ekin maydonlari qisqartirilib, g’alla ekin maydonlari ortib bormoqda. tuproq murakkab tizim bo’lib, u doimo rivojlanishda va o’zgarishda. suv, shamol va antropogen omillar tuproqga salbiy ta’sir etishi natijasida uning ustki unumdor qatlamini yuvilib va uchib ketishiga eroziya (lotinchada erosia – kemirilish, emirilish) deyiladi. eroziya jarayonlari kelib chiqishiga ko’ra, normal, tezlashgan va antropogen eroziyalarga ajratilad. 1-sxema tuproq eroziyasi antropogen tezlashgan normal shamol eroziyasi yoki deflyatsiya tuproqning quruq va mayda zarrachalarini shamol ta’sirida uchirilishidan kelib chiqadi. quruq, yengil, qumoq tuproqlar, nam tuproqqa nisbatan bunday eroziyaga ko’p uchraydi. shuning uchun qurg’oqchil rayonlarda shamol eroziyasi uchraydi. suv eroziyasi ko’pincha sug’oriladigan dehqonchilik bilan shug’ullanadigan, qiyalik joylarda kuzatiladi. bunda o’simlik uchun zarur bo’lgan gumus va boshqa ozuqa elementlari yuvilib ketadi. unumdorlik pasayib sug’orish shahobchalari ham ishdan chiqadi. antropogen eroziya – suv va shamol bilan bog’liq ravishda …

4 / 11

tsidlarning to’planishi va organizmlarning nobud bo’lishi, tuproq hosil bo’lish jarayoniga va unumdorlikning pasayishiga sabab bo’ladi. tuproq ifloslanishi qishloq xo’jalik ekinlariga meyyoridan ortiq mineral o’g’itlar berilishi ham sabab bo’ladi. bunda tuproqning holati e’tiborga olinishi lozim. bundan tashqari yoqilg’i-surkov moylarini saqlash va tashishda ham ifloslanadi. bu moddalar tuproqning biologik aktivligini pasaytiradi. neft qazish va qidiruv ishlari ham tuproqni ifloslanishiga olib keladi, natijada tuproq yuzasida bitum hosil bo’ladi, shuningdek burg’ulash ishlarida foydalaniladigan suyuqliklar tuproqni sho’rlanishiga olib keladi, bu esa shu erdagi o’simliklarni nobud bo’lishiga sabab bo’ladi. havodan sanoat chiqindilari hisoblangan turli xil chiqindilar atmosfera yog’inlari bilan tuproqga tushib, uning hususiyatlarini o’zgartiradi. tuproq maishiy xo’jalik chiqindilari bilan ham ifloslanadi. bunga turli xildagi ahlatlar, politelin plyonkalar va boshqa xil qadoqlash chiqindilari tuproqni ifloslaydi. o’zbekiston respublikasida «yer haqidagi kodeks» 1998 yil joriy etildi. bundan tashqari yerdan to’g’ri foydalanish, uni muhofaza qilish va yer yagona davlat mulki ekanligi qayd etilgan, bir qancha qarorlar qabul qilingan. mamlakatimizda yerdan …

5 / 11

0 101,6 103,7 8 o’zbekiston respublikasi maydoni 44884 44884,4 44884,4 44884,4 44884,4 tuproq shо‘rlanishi tuproq shо‘rlanishi – sug‘orma dehqonchilikda rivojlanishni chegaralaydigan sabablardan biri hisoblanadi. masalan: iroqda sug‘oriladigan maydonlarning 50 % ga yaqini, amerikada esa 27 % dan ortiqroq maydon shо‘rlangan. tuproq shо‘rlanishi agrobiotsenoz (sun’iy) va biotsenozlar (tabiiy) hosildorligini tо‘satdan cheklab qо‘yadi, organizmlarning tur tarkibi va ekotizimlarning xilma-xilligini kamaytiradi va hududlarni chо‘lanishiga olib keladi. shо‘rlanish qoraqalpog‘iston, buxoro, sirdaryo, qashqadaryo, xorazm vohalaridagi yerlarni zararlagan. asoslanmagan holda yerlarni о‘zlashtirish, suv taqchilligi va orol dengizi suvining kamayishi hisobiga 1991 yildan e’tiboran, о‘zbekistonda kо‘plab yerlarni о‘zlashtirish tо‘xtatildi. tuproq eroziyasi tuproqnnig hosildorligiga salbiy ta’sir qiladigan omillar: - shamol eroziyasi (deflyatsiya); - suv eroziyasi deflyatsiya. shamol ta’sirida mayda tuproq bо‘lakchalari uchib ketadi va tuproqda qum miqdori oshadi. deflyatsiya ta’sirida tuproqda gumus miqdori kamayadi va agroximik, suvning fizik xossalari yomonlashadi. deflyatsiyaga uchragan yerlar farg‘ona, surxondaryo, qashqadaryo, buxoro viloyatlarida uchraydi. ayniqsa, sezilarli darajada deflyatsiya orol dengizi qurishi hisobiga qoraqalpog‘iston …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tuproq resursi"

7-mavzu: tuproq resursi reja 1.tuproq xosil bo’lish omillari 2.tuproq muhit sifatida 3.tuproqdagi ekologik muammolar 4.tuproqni muhofaza qilish tayanch so’zlar; tuproq, , normal, tezlashgan va antropogen eroziyalar, tuproq ifloslanishi. tuproq mineral va qoyatosh bo’laklarining aralashmasi hisoblanib, qolgan qismi esa notirik organizmlar, suv va havodan tashkil topgan. tuproq shakllanishga ega, qisman qoyatoshlar mayda bo’laklarga bo’linib, ular vaqti bilan tuproq hosil bo’lishida qatnashadi. demak, tuproq ham abiotik omillar sirasiga kirib, jonsiz qoyatoshlar va mineral bo’laklardan tashkil topishi ma’lum qonuniyatga asoslangan. tuproq o’z tarkibiga bakteriya, zamburug’, hashoratlar va chuvalchanglarni ham oladi. tuproqning hosidor qismi uning tarkibidagi gumus bilan bog’liq. tuproq qum, ...

This file contains 11 pages in DOCX format (2.0 MB). To download "tuproq resursi", click the Telegram button on the left.

Tags: tuproq resursi DOCX 11 pages Free download Telegram

tuproq resursi

Page preview (5 pages)

Want to read more?

About "tuproq resursi"

Similar files