mantiq bilish nazariyasi

DOCX 5 pages 14.3 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 14.3 KB

File type DOCX

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

6-mavzu. mantiq bilish nazariyasining tarkibiy qismi kelib chiqishiga ko`ra arabcha bo`lgan “mantiq” (grekcha–logos) atamasi «fikr», «so`z», «aql», «qonuniyat» kabi ma`nolarga ega. uning ko`pma`noligi turli xil narsalarni ifoda qilishda o`z aksini topadi. xususan, mantiq so`zi, birinchidan, ob`ektiv olam qonuniyatlarini (masalan, «ob`ektiv mantiq», «narsalar mantig’i» kabi iboralarda), ikkinchidan, tafakkurning mavjud bo`lish shakllari va taraqqiyotini, shu jumladan, fikrlar o`rtasidagi aloqadorlikni xarakterlaydigan qonun-qoidalar yig’indisini (masalan, «sub`ektiv mantiq» iborasida) va uchinchidan, tafakkur shakllari va qonunlarini o`rganuvchi fanni ifoda etishda ishlatiladi. mantiq ilmining o`rganish ob`ektini tafakkur tashkil etadi. «tafakkur» ham arabcha so`z bo`lib, o`zbek tilidagi «fikrlash», «aqliy bilish» so`zlarining sinonimi sifatida qo`llaniladi. tafakkur bilishning yuqori bosqichidir. uning mohiyatini yaxshiroq tushunish uchun bilish jarayonida tutgan o`rni, bilishning boshqa shakllari bilan bo`lgan munosabatini aniqlab olish zarur. bilish voqelikning, shu jumladan, ong hodisalarining inson miyasida sub`ektiv, ideal obrazlar shaklida aks etishidan iborat. bilish jarayonining asosini va oxirgi maqsadini amaliyot tashkil etadi. barcha hollarda bilish insonning hayotiy faoliyati bilan u …

2 / 5

va shuning uchun ham inson bevosita seza oladigan belgilari haqida ma`lumotlar olinadi. hissiy bilishning barcha shakllariga xos bo`lgan xususiyatlari qatoriga quyidagilar kiradi: birinchidan, hissiy bilish ob`ektning (predmetning yoki uning birorta xususiyatining) sub`ektga (individga, to`g’rirog’i, uning sezgi organlariga) bevosita ta`sir etishini taqozo etadi. tasavvur ham bundan istisno emas. unda obrazi qayta hosil etilayotgan (yoki yaratilayotgan) predmet emas, u bilan bog’liq bo`lgan boshqa predmet–signal ta`sir etadi. ikkinchidan, hissiy bilish shakllari: sezgi, idrok va tasavvur predmetning tashqi xususiyatlari va munosabatlarini aks ettiradi. uchinchidan, hissiy bilish shakli predmetning yaqqol obrazidan iborat. to`rtinchidan, hissiy bilish konkret individlar tomonidan amalga oshirilganligi uchun ham har bir alohida holda konkret insonning sezish qobiliyati bilan bog’liq tarzda o`ziga xos xususiyatga ega bo`ladi. beshinchidan, hissiy bilish bilishning dastlabki va zaruriy bosqichi hisoblanadi. usiz bilish mavjud bo`la olmaydi. chunki inson tashqi olam bilan o`zining sezgi organlari orqali bog’langan. bilishning keyingi bosqichi, boshqa barcha shakllari sezgilarimiz bergan ma`lumotlarga tayanadi. bundan kelib chiqadigan …

3 / 5

unda mavjud predmetlar o`rtasidagi aloqadorlik (masalan, muz bilan havoning harorati o`rtasidagi bog’lanish) o`rganilmaydi, predmetlarning umumiy va individual, muhim va nomuhim, zaruriy va tasodifiy xususiyatlari farq qilinmaydi. predmet va hodisalarning mohiyatini tushunishga tafakkur yordamidaerishiladi. tafakkur bilishning yuqori-ratsional (lotincha ratio – aql) bilish bosqichi bo`lib, unda predmet va hodisalarning umumiy, muhim xususiyatlari aniqlanadi, ular o`rtasidagi ichki, zaruriy aloqalar, ya`ni qonuniy bog’lanishlar aks ettiriladi. tafakkur quyidagi asosiy xususiyatlarga ega: 1. tafakkurda voqelik mavhumlashgan va umumlashgan holda in`ikosqilinadi. hissiy bilishdan farqli o`laroq, tafakkur bizga predmetning nomuhimikkinchi darajali (bu odatda bilish oldida turgan vazifa bilan belgilanadi) belgilaridan fikran chetlashgan, mavhumlashgan holda, e`tiborimizni uning umumiy, muhim, takrorlanib turuvchi xususiyatlariga va munosabatlariga qaratishimizga imkon beradi. xususan, turli kishilarga xos individual belgilarni (xulq-atvor, temperament, qiziqish va shu kabilar) e`tibordan chetda qoldirgan holda, ular uchun umumiy, muhim belgilarni, masalan, ongga ega bo`lish, maqsadga muvofiq holda mehnat qilish, ijtimoiy munosabatlarga kirishish kabi xislatlarni ajratib olib, «inson» tushunchasini hosil qilish mumkin. …

4 / 5

asdan, mavjud bilimlarga tayangan holda hosil qilishi mumkin. fikrlash bunda predmet va hodisalar o`rtasidagi aloqadorlikka asoslanadi. masalan, bolaning xulq-atvoriga qarab uning qanday muhitda tarbiya olganligi haqida fikr yuritish mumkin. tafakkurning mazkur xususiyati, ayniqsa, xulosaviy fikr hosil qilishda aniq namoyon bo`ladi. 3. tafakkur insonning ijodiy faoliyatidan iborat. unda bilish jarayoni borliqda real analogiga ega bo`lmagan narsalar – yuqori darajada ideallashgan ob`ektlar (masalan, absolyut qattiq jism, ideal gaz kabi tushunchalar)ni yaratish, turli xil formal sistemalarni qurish bilan kechadi. ular yordamida predmet va hodisalarning eng murakkab xususiyatlarini o`rganish, hodisalarni oldindan ko`rish, bashoratlar qilish imkoniyati vujudga keladi. 4. tafakkur til bilan uzviy aloqada mavjud. fikr ideal hodisadir. ufaqat tilda – moddiy hodisada (tovush to`lqinlarida, grafik chiziqlarda) reallashadi, boshqa kishilar bevosita qabul qila oladigan, his etadigan shaklga kiradi va odamlarning o`zaro fikr almashish vositasiga aylanadi. boshqacha aytganda, til fikrning bevosita voqe bo`lish shaklidir. tafakkur shakli va tafakkur qonuni tushunchalari tafakkur uch xil shaklda: tushuncha, hukm …

5 / 5

n bu tushunchalar mantiqiy shakliga ko`ra bir xildir: har ikkalasida predmet uning muhim belgilari orqali fikr qilingan. xususan, «o`z maydoniga egaligi», «aholisining mavjudligi», «boshqaruv vositalarining bor ekanligi», «siyosiy tashkilotdan iboratligi» davlatning muhim xususiyatlari hisoblanadi. xuddi shuningdek, «millatning orzu-havaslari, maqsadlarini aks ettirishi», «uning tub manfaatlarini ifoda etishi» milliy g’oyaning muhim belgilaridir. agar tushuncha aks ettirayotgan predmetni a bilan, unda fikr qilinayotgan muhim belgilarni, ya`ni fikrlash elementlarini a, v, s,..., n bilan belgilasak, tushunchaning mantiqiy strukturasini a (a, v, s,..., n) shaklida simvolik tarzda ifodalash mumkin. hukmlarda predmet bilan uning xossasi, predmetlar o`rtasidagi munosabatlar, predmetning mavjud bo`lish yoki bo`lmaslik fakti haqidagi fikrlar tasdiq yoki inkor shaklda ifoda etiladi. masalan, «yuksak ma`naviyat-engilmas kuch» degan hukmda predmet (yuksak ma`naviyat) bilan uning xossasi (engilmas kuch) o`rtasidagi munosabat qayd etilgan. «axloq huquq bilan uzviy aloqada» degan hukmda ikkita predmet (axloq va huquq) o`rtasidagi munosabat qayd etilgan. mazmun jihatdan turli xil bo`lgan bu hukmlar tuzilishiga ko`ra bir …

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mantiq bilish nazariyasi"

6-mavzu. mantiq bilish nazariyasining tarkibiy qismi kelib chiqishiga ko`ra arabcha bo`lgan “mantiq” (grekcha–logos) atamasi «fikr», «so`z», «aql», «qonuniyat» kabi ma`nolarga ega. uning ko`pma`noligi turli xil narsalarni ifoda qilishda o`z aksini topadi. xususan, mantiq so`zi, birinchidan, ob`ektiv olam qonuniyatlarini (masalan, «ob`ektiv mantiq», «narsalar mantig’i» kabi iboralarda), ikkinchidan, tafakkurning mavjud bo`lish shakllari va taraqqiyotini, shu jumladan, fikrlar o`rtasidagi aloqadorlikni xarakterlaydigan qonun-qoidalar yig’indisini (masalan, «sub`ektiv mantiq» iborasida) va uchinchidan, tafakkur shakllari va qonunlarini o`rganuvchi fanni ifoda etishda ishlatiladi. mantiq ilmining o`rganish ob`ektini tafakkur tashkil etadi. «tafakkur» ham arabcha so`z bo`lib, o`zbek tilidagi «f...

This file contains 5 pages in DOCX format (14.3 KB). To download "mantiq bilish nazariyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: mantiq bilish nazariyasi DOCX 5 pages Free download Telegram