a’zolar va sistemalar evolutsion o'zgarishlari

DOC 14 pages 260.5 KB Free download

14 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 260.5 KB

File type DOC

Pages 14

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 14

6-amaliy mashg’ulot. a’zolar sistemasi ontofilogenezi: teri, skelet, nerv, qon aylanish, endokrin, ayiruv sistemasi. mavzuning mazmuni. a’zolar va sistemalar evolutsion o'zgarishlarining umumiy qonuniyatlarini o‘rganish tibbiyotda: a) rivojlanish anomaliyalari, rudimentlar, atavizmlar sabablarini tushunishda; b) a’zolarni rekonstruksiyalashda optimal variantlarni topishda; d) odam va hayvonot olami orasidagi bog‘lanishlarni o‘rganishda katta ahamiyatga ega. bu qonuniyatlarni evolutsion morfologiya fani o‘rganadi. bu fan solishtirma anatomiya, solishtirma embriologiya va paleontologiya fanlari zaminida xix asrda kelib chiqdi. evolutsion morfologiya vazifalari: 1. organizmlar tuzilishi, rivojlanishida o‘xshashliklar, bog‘la- nishlarni aniqlash. 2. evolutsiyada a’zolar o‘zgarishlarining asosiy uslublari va yonalishlarini aniqlash. 3. muhit sharoitlarining bu o‘zgarishlar xarakteriga ta’sirini aniqlash. evolutsion morfologiyaning asosiy metodi — „uchlik parallelism" bo‘lib solishtirma anatomiya, solishtirma embriologiya va paleontologiya ma’lumotlaridan foydalaniladi. hozirgi zamonda molekular biologiya, molekular genetika, biogeografiya, biofizika, sistematika fanlari metodlaridan ham foydalaniladi. a’zolar evolutsion o‘zgarishlarining ikkita asosiy prinsipi mavjud: a) differensiatsiyalanish; b) integratsiyalanish. differensiatsiyalanish — avval bir butun bo‘lgan sistemaning har xil sifatli qismlarga ajralishi. uning tipik …

2 / 14

'zgarishidir. multifunksionallik — har qanday a’zoning bitta asosiy va bir uechta qo‘shimcha funksiyalari mavjud. masalan, taloq faqat qon hosil qiluvchi a’zo bo‘libgina qolmasdan ayrim gormonlar sintezi va boshqa funksiyalarni bajaradi. hazm a’zolari faqat hazm qilishdagina qatnashmasdan ichki sekretsiyada, limfa va qon hosil qilishda ham qatnashadi. multifunksionallik funksiyalar almashinishi natijasida a’zolar evolutsion o‘zgarishlariga imkon yaratadi. funksiyalarning miqdoriy o‘zgarishlariga misol qilib mitoxon- driyalar va xloroplastlar soni ortishi natijasida aerob oksidlanish, fotosintez jarayonlari kuchayishini keltirish mumkin. a’zolar evolutsion o‘zgarishlarining quyidagi uslublari mavjud: i. asosiy funksiyaning kuchayishi. misol: ikki kamerali yurakning uch va to‘rt kameraliga aylanishi uning asosiy funk- siyasini kuchaytiradi. 2. asosiy funksiyaning susayishi. misol: odamlarda chuval- changsimon o'simtada hazm funksiyasi susayishi. 3. a’zolar polimerizatsiyasi. bir xil tuzilish va funksiyaga ega a’zolarning ko‘p uchrashi (parazit chuvalchanglarda jinsiy sistema a’zolarining ko‘p bo‘g‘imlarda takrorlanishi). 4. a’zolar oligomerizatsiyasi, funksiyalar konsentratsiyalanishi. bir xil funksiyalarini bajaruvchi a’zolar, organoidlar, tuzilmalar soni kamayib asosiy funksiya jadallashishi (tuban umurtqalilarda qon hosil …

3 / 14

hosil bo‘ladi. 8. geterobatmiya — a’zolar evolutsiyasi har xil jadallikda borishi. masalan, harakat, hazm a’zolari, icliki sekretsiya bezlari har xil darajada takomillashgan bo‘ladi. 9. kompensatsiya — yaxshi rivojlangan a’zolar sust rivojlangan a’zolar funksiyalarini kompensatsiyalaydi (o‘rnin.i to‘ldiradi). masalan, tishlar takomillashuvi orqada qolishi oshqozon funksiyalarini kuchayishi orqali kompensatsiyalanadi. 10. korrelatsiya — rivojlanayotgan a’zolar orasida o‘zaro funksional va strukturaviy bog'lanishlarning mavjudligi. bir a’zoning o‘zgarishi boshqa a’zoning o‘zgarishiga sabab bo'lishi inumkin. ontogenetik va filogenetik korrelatsiyalar tafovut etiladi. ontogenetik korrelatsiyalar genetik (genom), morfogenetik va ergontik (funksional) korrelatsiyalarga ajratiladi. genom korrelatsiyalari genlarning o‘zaro ta’siri, birikkan irsiylanish, pleyotropiya asosida rivojlanadi va ontogenezning ilk bosqichlaridayoq yuzaga chiqadi. pleyotropiyaga marfan sindromi, o‘roqsimon hujayrali kamqonlik misol bo‘la oladi. 1. morfogenetik korrelatsiyalar. embriogenezda hujayra va a’zolarning o‘zaro ta’siriga asoslangan. uning tipik misoli embrional induksiyadir. 2. ergonotik korrelatsiyalar. shakllanib bo'lgan (definitiv), a’zolar orasida o‘zaro funksional bog‘lanishlar. masalan, nerv sistemasi yaxshi rivojlanishi periferik a’zolarga yaxshi ta’sir ko‘rsatadi. skelet mushaklarining yaxshi rivojlanishi ular birikadigan …

4 / 14

ik, funksional yoki ishchi korrelatsiyalar deb ham ataladi. filogenezda funksional bogtangan a’zolarining o‘zaro o‘zgarishlari. bunga misol qilib nerv markazlari va retseptorlar orasidagi bog'lanishlarni keltirish mumkin. 3. biologik korrelatsiyalar — maydon orqali ham, funksional ham o‘zaro bog‘lanmagan a’zolarning tashqi muhit sharoitiga moslashishini ta’minlovchi bir-biriga bog‘liq o‘zgarishlari. masalan, primatlarning daraxtda yashashini ta’minlovchi o‘zgarishlarga oyoqlar, ko'rish a’zolari, bosh miyaning bir-biriga bog'liq holda taraqqiy etganligi biologik korrelatsiyalarga misol bo‘la oladi. ontogenez va filogenez orasidagi bog‘ianishlar. xordalilar tipining har xil sinflari va turlari vakillarining homilalari rivojlani- shi bosqichlarini solishtirib o‘rga nish natijasida k.ber homilalar o‘xshashligi qonunini kashf etdi bu qonunning asosiy qoidalari quyidagicha ta’riflanadi: 1. bir sinfga kiruvchi hayvonlar homilalari rivojlanishning ilk bosqichlari o‘xshash bo‘ladi. 2. homilalarda awal tipga xos umumiy belgilar, keyin esa sinfga, avlodga, turga va individga xos belgilar rivojlanadi. 3. bir tipga kiruvchi homilalar tobora bir-biridan farqlanib boradi. k.ber evolutsionist bo‘lmagani uchun bu qonunni filogenez bilan bog‘lay olmadi. 1866- yilda e.gekkel va …

5 / 14

iladi, lekin yetuk organizmlarda saqlanmaydi. ularga provizor a’zolar: amnion, xorion, allontois, sariqliq qopchasi, platsenta misol bo'la oladi. sunday qilib, senogenezlar ontogenezning ilk bosqichlarida adaptiv ahamiyatga ega. filembriogenezlar yangi hosil bo‘ladigan o‘zgarishlarning ikkinchi xili bo‘lib, ular homila davrida hosil bo‘lsa ham ularning adaptiv ahamiyati yetuk organizmlarda namoyon bo‘ladi. masalan, sutemizuvchilarda jun qoplami kurtaklari embriogenezning ilk bosqichlarida paydo bo‘ladi, lekin uning ahamiyati yetuk organizmda yuzaga chiqadi. filembriogenezlar to‘g‘risidagi ta’limotni rus olimi a.n.seversov yaratgan. filembriogenez qanday bosqichlarda yuzaga chiqishiga qarab 3 tipga ajratiladi: 1. anaboliyalar — homila rivojlanishi oxirida, a’zo deyarli to‘liq rivojlanib bo‘lganidan keyin kelib chiqadigan o'zgarishlar. ularga odam homilalarida miya qutisi choklari birikishi, qon tomirlarining qayta taqsimlanishiga ta’sir qiluvchi o‘zgarishlarni misol qilish mumkin. 2. deviatsiya — embriogenezning o‘rta bosqichlarida kuzatiladi. bunga sutemizuvchilar va odamda yurak qorinchalari orasida to'siqning hosil bo'lishi misoldir. 3. arxallaksis — embriogenezning ilk bosqichlarida hosil bo‘ladi, yangi kurtaklar rivojlanadi. uning misoli sifatida sutemizuvchilarda jun qoplami kurtaklari hosil bo'lishini …

Want to read more?

Download all 14 pages for free via Telegram.

Download full file

About "a’zolar va sistemalar evolutsion o'zgarishlari"

6-amaliy mashg’ulot. a’zolar sistemasi ontofilogenezi: teri, skelet, nerv, qon aylanish, endokrin, ayiruv sistemasi. mavzuning mazmuni. a’zolar va sistemalar evolutsion o'zgarishlarining umumiy qonuniyatlarini o‘rganish tibbiyotda: a) rivojlanish anomaliyalari, rudimentlar, atavizmlar sabablarini tushunishda; b) a’zolarni rekonstruksiyalashda optimal variantlarni topishda; d) odam va hayvonot olami orasidagi bog‘lanishlarni o‘rganishda katta ahamiyatga ega. bu qonuniyatlarni evolutsion morfologiya fani o‘rganadi. bu fan solishtirma anatomiya, solishtirma embriologiya va paleontologiya fanlari zaminida xix asrda kelib chiqdi. evolutsion morfologiya vazifalari: 1. organizmlar tuzilishi, rivojlanishida o‘xshashliklar, bog‘la- nishlarni aniqlash. 2. evolutsiyada a’zolar o‘zgarishlarining asosi...

This file contains 14 pages in DOC format (260.5 KB). To download "a’zolar va sistemalar evolutsion o'zgarishlari", click the Telegram button on the left.

Tags: a’zolar va sistemalar evolutsio… DOC 14 pages Free download Telegram