o’zbek shevalarining o’rganilish tarixi

PPTX 19 pages 62.8 KB Free download

19 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 62.8 KB

File type PPTX

Pages 19

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 19

презентация powerpoint urganch davlat universiteti filologiya fakulteti o’zbek tili ta’lim yo’nalishi 194- guruh talabasi saparboyeva sayyoraning o’zbek dialektologiyasi fanidan mustaqil ishi mavzu: o’zbek shevalarining o’rganilish tarixi reja: 1.turkiy tillar va shevalarni o’rganishda mahmud koshg’ariyning «devoni lug’oti turk» asarining ahamiyati 2.shevlarni o’rganish tadqiqot metodlari. 3.o‘zbek dialektologlarining tadqiqot ishlari. xi asrda hayot kechirgan mashhur olim m. qoshg’ariy (uning to’liq ismi mahmud ibnul xusayn ibn muhammad-il qoshg’ariydir)turkiy tillarning dastlabki tasnifini yaratgan. bu turkiy tillar sohasidagi yagona tasnif edi. mahmud qoshg’ariygacha turkiy tillar tasnifi bilan maxsus shugullangan olimni uchratmaymiz.shuning bilan birga u o’z davrining ulug’shevashunos olimi sifatida chindan boshlab, butun movarounnahr, xorazm, buxoro, farg’ona kabi keng zaminda yashagan urug’ – kabilarning tillarini sinchiklab o’rgangan lahjalar va shevalarni yakka holda o’rganishni istagan har bir shaxs o’zini qiziqtirgan shevani tekshirish asosini tanlab olishi mumkin.shevashunos tekshiriladigan joyga borib, mahalliy sharoit va aholi bilan tanishadi hamda sheva ustida kuzatish ishlari olib boradi.shevalarni tekshiruvchilar o’zlarini qiziqtirgan sohalarga alohida e`tibor …

2 / 19

shetov, abdurauf fitrat, shonazar shoabdurahmonov-larning ajoyib tadqiqotlari bor.shevalarni yakka holda o’rganishda respublikamizdagi ko’pgina oliy o’quv yurtlari va ilmiy- tadqiqot institutlarining ilmiy xodimlari faol ishtirok etmoqdalar. 0 ‘zbek shevalari hozirga qadar o‘zbek adabiy tiliga qiyosan o‘rganib kelindi va bunda tavsifiy va qiyosiy metoddan foydalanilgan. bu metodda shevalaming fonetik, leksik va morfologik xususiyatlari keng miqyosda o‘rganildi hamda boy material to‘plandi. 0 ‘zbek shevalarini o‘rganishda xix asming oxirlarida pay do bo‘lgan qiyosiy - tarixiy metoddan ham foydalanilgan. bu metodga ko‘ra o'zbek shevalari materiallari «devonu lug‘atit turk», «qutadg‘u bilig», alisher navoiy asarlari tili va boshqa til tarixi manbalari tiliga qiyoslab o‘rganib borilgan, lekin bu metod asosiy metod hisoblangan emas, balki tahlil talab o‘rinlardagina va ayrim til tarixiga oid maqola va asarlarda uchrab turadi. shuningdek, o‘zbek dialektlari fonematik tizimini sistem metod orqali o‘rganish ham tajriba qilindi. jumladan, o‘zbek tilidagi til birliklarini invariant - variant munosabatida o‘rganish jarayonida o‘zbek shevalari fonologik tizimi ham sistem jihatdan tahlil …

3 / 19

inchi navbatda ularning asosiy xususiyatlarini tashuvchi shevalar ustida ish olib boramiz. shuningdek, xalqning ilg’or guruhi – yoshlar va qishloq, faollarning ham nutqi ustida ish olib borishi lozim bo’ladi. bunday kuzatishlar lahjalardagi xususiyatlarning saqlanganligi, ilg’or aholi nutqida yangi so’zlarning paydo bo’lishi va aksincha, ba`zi bir so’zlarning yo’qolib borishini ko’rsatib beradi. biroq shevani tasvirlash o’z oldiga boshqa vazifalarni ham qo’yadi, ya`nishevalarning tarixiy va kelib chiqish tomoniga e`tibor bermay, hozirgi zamon shahar va qishloq shevalarining xususiyatlarini o’rganishni ham o’z oldiga maqsad qilib kuyadi. hozirgi zamon shevalarini tekshirganda, kariyalar va yoshlar, xotin-kizlar, erkaklar va turli kasb egalari bo’lgan kishilarning nutqlari ustida tadqiqot ishlari olib boriladi. bir guruh aholining o’zida turli uslublar va lahja turlari bo’lishi mumkin. ularning turmushdagi erkin suhbatlari, majlislardagi nutqlari, xalq og’zaki ijodi materiallarining tili turlicha bo’ladi. bunday hollarda ularning har biriga xos bo’lgan muhim til xususiyatlari ham alohida hisobga olinadi. shevalarni o’rganishning asosiy yo’llaridan biri shu shevada so’zlashuvchilarning nutqlari ustida ko’zatish …

4 / 19

u erda o’tayotgan, ko’p vokealarni boshdan kechirgan kishilarning nutqidan yozib olinadi. chunki, ularning nutqi bo’zilmagan hamda ularda urganilayotgan shevaga xos xususiyatlar saqlangan bo’ladi.shuningdek, yoshlar, maktab o’quvchilari, qishloq ziyolilari, jumladan, o’qituvchilarning nutq jarayonini ham ko’zatish va yozib olish maqsadga muvofiqdir. o ‘zbek shevalari asosan 20-30 yillardan boshlab, ilmiy asosda o‘rganila boshlandi va uning dastlabki tasniflari paydo bula boshladi. inkilobgacha bo‘lgan davrda v.nalivkin, m.nalivkina, a.starchevskiy, a.vishnegorskiy, z.alekseev, n.ostroumov, t.giyosbekoylar jonli til faktlari asosida o‘zbek tili lug‘ati, qisman fonetik va morfologik xususiyatlarini yoritgan ishlami amalga oshirganlar. ularni sof dialektologik ishlar deb ham, adabiy til faktlari deb ham qarash qiyin, lekin inqilobdan keyingi yillarda o‘zbek adabiy tiliga asos bo‘ladigan sheva va dialektlami aniqlash, milliy tilning imkoniyatlarini belgilash shiori bilan o‘zbek shevalari keng miqyosda o‘rganila boshlandi. shu jarayonda o‘zbek shevalari tasnif qilindi. o'zbek shevalarini dastlab professor k. k.yudaxin tasnif qilishga musharraf bo'ldi. u o‘zbek shevalarining tojik tili bilan munosabati va singarmonizmni saqlash darajasiga qo‘ra tasnif …

5 / 19

‘yicha 250 dan ortiq nomda yirik asarlar va ilmiy ishlami yaratgan. hozirgi kunda uning 150 dan oshiq ishlari e’lon qilingan. professor e.d.polivanov o‘zbek shevalari bo‘yicha « 0 ‘zbek dialektologiyasi va o‘zbek adabiy tili» (1933y.), «toshkent shevasining tovush tizimi» (1922 y.), « 0 ‘zbek tilining singarmonizmni yo‘qotgan shevalari namunalari» (1928 y.) kabi ishlari mavjud professor e.d.polivanov o‘zbek shevalarining birinchi ilmiy tasnifini yaratgan. keymgi davr dialektologlari ed.polivanov o‘zbek shevalarini tasnif qilishda 2 tamoyil - birinchisi - metisatsiya (qardosh tillaming chatishuvi) va ikkinchisi - gibridizatsiya (qardosh bo‘lmagan tillaming aralashuvi)ni hisobga olgan holda tasnif qilgan degan fikmi ilgari suradilar. bu e’tibordan chetda qoladigan fikr emas, lekin e.d.polivanov tasnifini metisatsiya va gibridizatsiya bilan bog‘lab qo‘yish mumkin emas, balki e.d.polivanov turkiy tillar, o‘zbek tili va uning eroniy tillar bilan munosabati kabi holatlami hisobga olgan professor g‘ozi olim tasnifi. u shevalami leksik, morfologik va fonetik xususiyatlariga ko‘ra tasnif qilish lozimligini uqtirgan holda shevalami 1) o'zbek-qipchoq, 2) turk-barlos, …

Want to read more?

Download all 19 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o’zbek shevalarining o’rganilish tarixi"

презентация powerpoint urganch davlat universiteti filologiya fakulteti o’zbek tili ta’lim yo’nalishi 194- guruh talabasi saparboyeva sayyoraning o’zbek dialektologiyasi fanidan mustaqil ishi mavzu: o’zbek shevalarining o’rganilish tarixi reja: 1.turkiy tillar va shevalarni o’rganishda mahmud koshg’ariyning «devoni lug’oti turk» asarining ahamiyati 2.shevlarni o’rganish tadqiqot metodlari. 3.o‘zbek dialektologlarining tadqiqot ishlari. xi asrda hayot kechirgan mashhur olim m. qoshg’ariy (uning to’liq ismi mahmud ibnul xusayn ibn muhammad-il qoshg’ariydir)turkiy tillarning dastlabki tasnifini yaratgan. bu turkiy tillar sohasidagi yagona tasnif edi. mahmud qoshg’ariygacha turkiy tillar tasnifi bilan maxsus shugullangan olimni uchratmaymiz.shuning bilan birga u o’z davrining ulug’shevashunos ...

This file contains 19 pages in PPTX format (62.8 KB). To download "o’zbek shevalarining o’rganilish tarixi", click the Telegram button on the left.

Tags: o’zbek shevalarining o’rganilis… PPTX 19 pages Free download Telegram