dialektologiya

PPTX 16 стр. 2,1 МБ Бесплатная загрузка

16 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 2,1 МБ

Тип файла PPTX

Страницы 16

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 16

презентация powerpoint urganch davlat universiteti filologiya va tillarni o‘qitish:o‘zbek tili ta’lim yo‘nalishi 194-guruh talabasi sabirova mohinaning dialektologiya fanidan taqdimot ishi. ь mavzu:o‘zbek tilining qarluq-chigil-uyg‘ur lahjasiga xos xususiyatlari reja: 1.qarluq-chigil-uyg‘ur lahjasining shakllanishi. 2.ularning tarqalish hududlari. 3.fonetik xususiyatlari. 4.morfologik xususiyatlari. . . 0 ‘zbek tilining qarluq-chigil-uyg‘ur lahjasi shahar shevalarini va ularga yondosh bo‘lgan shahar tipidagi qishloq shevalami o‘z ichiga oladi. mazkur dialekt birligining shakllanishi xi asrdagi qoraxoniylar harakati bilan bog‘langan. tarixiy jihatdan qarluq-chigil-uyg‘ur til birligiga namangan, toshkent, andijon va 0 ‘zbekistonning boshqa tumanlaridagi yirik punktlar aholisining shevalari taalluqlidir. bu khjaning shevalari 0 ‘zbekistan territoriyasidan tashqarida ham ko‘p tarqalgan. masalan, qozog‘iston territoriyasidagi turkiston, chimkent, sayram, qorabuloq, qoramurt, iqon, mankent; qirg‘iziston territoriyasidagi 0 ‘sh, jalolobod, 0 ‘zgan va boshqalar shular jumlasidandir. bu lahjaga oid sheva vakillarini afg‘onistonda ham uchratamiz. ma'lumki, 1630 yillarda o‘zbek urug‘laridan qatag‘onlaming bir qismi shoshdan (toshkent vohasidan) afg‘onistonga ко‘chib ketganlar. 0 ‘zbek shevalarini klassifikatsiya qilgan tadqiqotchilar bu lahja shevalarini turli gruppalarga …

2 / 16

ariga asos bo‘lgan turkiy til birligini e'tiborga olmasdan turib, andijon, 0 ‘sh kabi shevalar genezisini aniqlash mumkin emas. shuningdek, toshkent shevasining yuqorida ko‘rsatilgan shevalarga genetik jihatdan aloqadorligini hisobga olmasdan turib, toshkent shevasidagi ba'zi fonetik xususiyatlaming va morfologik formalaming kelib chiqishini tushuntirish mumkin emas, modomiki shunday ekan, yagona territoriyada va yagona bir til kollektivi sostavida bir-biriga bog‘lanmagan holda vujudga kelgan til hodisalari yo‘q va bo‘lishi ham mumkin emas. toshkent va jizzax shevalarining yaqinligini tasodifiy bir hoi deb bo‘lmaydi, shuningdek qarshi, toshkent va namangan shevalari o'rtasidagi o‘xshash fonetik hodisalaming mavjudligini faqat til taraqqiyotining umumiyligi bilangina izohlash mumkin. iqon-qorabuloq, ayniqsa, chimkent-sayram tipidagi shevalar ham shu umumyo‘ldan chetda qolgan emas. chunki bu shevalar eski o‘zbek yozuv tili bilan, shuningdek toshkent va namangan tipidagi shevalar bilan mustahkam aloqadordir. faqat mazkur shevalaming ayrimlarigina o‘g‘uz tili elementlarini ma'lum darajada saqlaganligi bilan toshkent, namangan tipidagi shevalardan farqlanadi, xolos. samarqand-buxoro-xo‘jand gruppa shevalarining turkiy zaminini ham qarluq-chigil-uyg‘ur til birligi tashkil …

3 / 16

$idagi qipchoq shevalari, tabiiyki, bu dialektga kirmaydi.). mazkur dialektga oid shevalar uyg‘ur tiliga maksimal darajada yaqinligi bilan xarakterlanadi. 2. andijon-shahrixon dialekti. bu dialektga andijon shahar shevasi, shahrixon shevasi va andijon viloyatidagi boshqa bir qator shevalar kiradi. 3. 0 ‘sh -0‘zgan dialekti. bunga 0 ‘sh, 0 ‘zgan, jalolobod va shu tipdagi boshqa shevalar taalluqli bo‘lib, ular uchun janubiy qirg‘iz shevalari bilan boigan metisatsiya xarakterlidir. 4. marg‘ilon-qo‘qon dialekti. bu dialektga marg‘ilon, farg‘ona, vodil, qo‘qon va boshqa shu tipdagi shevalar kiradi. . fonetik xususiyatlar : a) ch/sh undoshlarining almashinishi: toshk, marg1., and., namang. tьsh//chьsh (tish); toshk. ch(ь)shla//uyg ‘ (qashg ‘,) ch( ь)shla (tishla); toshk. tyshta//chyshta//\iygl. chyshtb (tushdi); b) o‘zak va affikslarda q-k//g‘-g undoshlarining saqlanishi. masalan, uyg‘. tarьg‘ /tarьq (tariq), sarьq (sariq), achьq (ochiq), yryg‘; toshk. kattь g ‘ (qattiq), tarog ‘ (taroq), ortog' (o‘rtoq), qьshlog ‘lь q / /qьshlog ‘ig ‘ /qьshlо::lьg ‘ (qishloqlik); namang. yoq//yog‘ (yo‘q), belag (bo‘lak, boshqa), ьъг kyllyg (bir …$

4 / 16

‘liq progressiv assimilyatsiya, masalan, tushum kelishigida: toshk. tyzzь эть kabi. bu spetsifik xususiyat namangan shevasida uchrasa-da, toshkent, margilon shevalarida uchramaydi; j) namangan shevasi (xuddi uyg‘ur tilidagi kabi) tovushlaming tushishi va tor unlilaming qisqaligi bilan xarakterlansa, bu xususiyat, qisman boisa-da, toshkent shevasida ham mavjud, masalan, qiyos qiling: toshk. namang. adamla keldьla, bьza>bza, sьla>sla; toshk. boryvdm>bory:dьm>borbьp edьm; namang. bоry:dьm. fonetik xususiyatlariga ko‘ra qarluq-chigil-uyg‘ur lahjasi й-lashgan shevalardir. shahar shevalari va ularga territorial yondosh bo‘lgan qishloq shevalari дж-lashgan gruppaga taalluqli. morfologik xususiyatlar: a) toshkent, namangan, andijon, marg'ilon, qo‘qon shevalarining barchasida ham ot turlovchi qo‘shimchalardan -nъ affiksi (fonetik variantlari bilan) ham qaratqich, ham tushum kelishigini ifoda etadi. qaratqich-tushum kelishigi affiksining fonetik variantlariga ko‘ra bu shevalami ikki gruppaga ajratish mumkin: a. - nъ affiksi undosh bilan tugagan so‘zlarga qo'shilib kelganda, uning birinchi tovushi to'liq progressiv assimilyatsiyaga uchrovchi shevalar (imli bilan tugagan so‘zlarga bu affiks qo‘shilganda -nъ saqlanadi). bunga toshkent, namangan hamda o‘z fonetik xususiyatlari jihatidan shahar …

5 / 16

va farg‘ona varianti -йар dagi a unlisi o‘zbek shevalarida turli ko'rinishlarga ega. masalan, -vоt affiksidagi о unlisi oldingi qator unli bo‘lishi ham mumkin (qiyos qiling: uychi. -vat); -йэр (farg‘ona) affiksidagi oldingi qator э unlisi orqa qator a unlisi orasida tebranib turadi (bu holat ayniqsa boshlang‘ich formada yaqqol seziladi): кеlэйаtъr~кеlaйotъr~кеloйotъr. bunday holat qipchoq shevalarida ham mavjud: кеlaджаtьr~кеlaджatьг~кеlaджotьr (kelayatьr ~кеlйa tьr~kelaйotьr ) -op affiksidagi o fonemasining samarqand shevalarida turg‘un bo‘lishi unda tojik tili elementining mavjudligi bilan izohlanadi. boshqa o'zbek shevalaridagi э o holatining sababi esa boshqachadir. qarluq-chigil-uyg‘ur lahjasidagi shevalaming morfologik xususiyatlari juda kop boiib, ulami yana davom qildirish va har bir shevaga xos dialektal farqli xususiyatlami ko‘plab keltirish mumkin. darhaqiqat, bu shevalaming har biri, genetik jihatdan umumiy xususiyatlarga ega bo'lish bilan birga, o‘ziga xos tor dialektal ko‘rsatkichlarga ham ega. bulami o‘rganish esa mazkur shevalaming tashkil topishi va rivojlanish tarixini aniqlashga yordam beradi. shu narsani ko‘rsatib o‘tish o‘rinliki, toshkent shevasida qo‘llanuvchi o‘tgan zamon …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 16 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "dialektologiya"

презентация powerpoint urganch davlat universiteti filologiya va tillarni o‘qitish:o‘zbek tili ta’lim yo‘nalishi 194-guruh talabasi sabirova mohinaning dialektologiya fanidan taqdimot ishi. ь mavzu:o‘zbek tilining qarluq-chigil-uyg‘ur lahjasiga xos xususiyatlari reja: 1.qarluq-chigil-uyg‘ur lahjasining shakllanishi. 2.ularning tarqalish hududlari. 3.fonetik xususiyatlari. 4.morfologik xususiyatlari. . . 0 ‘zbek tilining qarluq-chigil-uyg‘ur lahjasi shahar shevalarini va ularga yondosh bo‘lgan shahar tipidagi qishloq shevalami o‘z ichiga oladi. mazkur dialekt birligining shakllanishi xi asrdagi qoraxoniylar harakati bilan bog‘langan. tarixiy jihatdan qarluq-chigil-uyg‘ur til birligiga namangan, toshkent, andijon va 0 ‘zbekistonning boshqa tumanlaridagi yirik punktlar aholisining shevalari t...

Этот файл содержит 16 стр. в формате PPTX (2,1 МБ). Чтобы скачать "dialektologiya", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: dialektologiya PPTX 16 стр. Бесплатная загрузка Telegram