geografik terminshunoslik

DOC 137,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1351141484_21957.doc 22 geografik terminshunoslik reja: 1. geografik terminlar va ularning turlari 2. geografik terminlarga quyidagi talablar 3. o`zbek (turkiy) geografik terminshunosligiga oid ilk manbalar ba`zan atama bilan termin so`zlarini chalkashtirib yuborishadi. aslida atama narsa – hodisa, belgi va harakat kabilarning nomi, atovchi so`z, ya`ni umumiy nomdir. atama terminni ham, geografik nomni ham o`z ichiga oladi. masalan, momaqaldiroq, sharshara, girdob, chaqmoq, uchqun, olma, hovuz, buloq, tutun, yaproq, jumabozor, yangiqo`rg`on va h.k. geografiyada atamalar ikki tur otlarga bo`linadi; termin va geografik nom. termin lotincha so`z bo`lib, fan, texnika, kasb - hunarning biror sohasiga, shu jumladan geografiyaga ham xos bo`lgan muayyan bir tushunchaning aniq va barqaror ifodasi bo`lgan so`z yoki so`zlar birikmasidan iboratdir. termin–turdosh ot, ism, nom - atoqli ot. har ikkisi ham atama. geografik terminlarga quyidagi talablar qo`yiladi; 1. terminlar ilmiy va etimologik jihatdan to`g`ri bo`lishi kerak. bunga fanning nomini misol qilib keltirish mumkin; geografiya deb atalgani ma`qulmi, jo`g`rofiya deyilganimi? geografiya termini …

r o`rniga parallel, tropik, dengiz (okean), geograf terminlari paydo bo`lgan, hamma tushunadi. 3. o`zbek tili normalariga mos bo`lishi kerak. 4. terminlar lug`at boyligi, qotib qolgan emas. eskirgan terminlar muomaladan chiqib ketib, yangilanishi, yangi terminlar kirib kelishi mumkin. masalan: xattiystvo, mador, qarat, bahr, ummon o`rniga ekvator, tropik, materik, dengiz, okean deb ataladigan bo`lgan. ho`sh, terminlar qayerdan olinadi? terminlarning bir qancha manbalari mavjud. 1. o`zbek abadiy tilining so`z zahirasi, ya`ni lug`atlar, badiiy va ilmiy adabiyotlar. bunday adabiyotlarda mavjud bo`lgan terminlarni ikki guruhga bo`lish mumkin: a) sof o`zbek (turkiy) terminlari. masalan: jar, bulut, yoz, yomg`ir, kechik, kent, qo`rg`on, soz, gilmoya va boshqalar. b) o`zbek tili zahirasiga kirib, o`zlashib ketgan boshqa xalqlar terminlari: manba, mansab, chashma, sohil, daryo va boshqalar. 2. shevalar tili so`z zahirasi. shevalar tili so`z zahirasidan ilmiy adabiyotga ko`pgina terminlar kirib, o`zlashib ketgan. masalan, qayir, adoq (odoq), gaza, cho`qalak va b. xorazmda sug`orma dehqonchilik juda qadimdan rivojlangan. shuning uchun u yerda …

jima qilsa bo`ladigan terminlarni chetdan olmaslik zarur. ilm - fan, texnika, ishlab chiqarish o`sgan sari yangi atama va terminlar ham paydo bo`lib va eskirganlari til muomalasidan chiqib keta beradi. geografik terminlarni shartli ravishda ilmiy, xalq (mahalliy), baynalmilal, toponimik va tarjima terminlarga bo`lish mumkin. milliy terminlar biror millatning adabiy tilida va ilmiy adabiyotlarida barqaror o`rin olgan hamda mazkur millat vakillarining ko`pchiligi tushunadigan terminlardir. bularga tog`, tekislik, dara, ko`l, soy, dara, vodiy, jar, cho`qqi, g`or, sel, bulut, yomg`ir, qor, ko`chki, dovon va boshqalar misol bo`la oladi. mahalliy terminlar ma`lum hududda, biror shevada qo`llaniladigan terminlar bo`lib, ularni boshqa shevasidagilar, boshqa hududdagilar tushunmasligi mumkin. masalan, xorazm shevasidagi yop, arna, zayk, xariq, solma, yorma terminlari, qashqadaryo va surhondaryo viloyatlari tog`li yerlarda gaza, adoq, xovar kabi terminlar uchraydi. baynalmilal terminlar boshqa xalqlar tilidan kirgan bo`lib, ko`pchilik xalqlarda bir xil qo`llaniladi. bunga fan nomi geografiyani, lyoss, geyzer, karst, delta, artezian suv, siklon, antisiklon, fyon, kondensatsiya yadrosi, kristall …

nligi ma`lum.1 koshg`ariy o`zi hadiqa “...men turklarning xush faxmlaridan, eski qabilalaridan, jang ishlarida usta nayzadorlaridan edim” deb yozadi.2 u umrining ko`p qismini bag`dod shahrida o`z zamonasining atoqli olimlari bilan bir qatorda o`tkazgan bo`lib, arab, fors va turkiy tillarni atroflicha bilgan. bag`dodda yashab uzoq vaqt tayyorgarlik ko`rganidan so`ng “...mahmud o`z oldiga qo`ygan maqsadi - umumiy turkiy lug`at va turkiy shevalarning qiyosiy grammatikasini tuzish vazifasini bajarishga kirishdi. shu maqsadda u o`z zamonasi sharoitida nihoyatda og`ir bo`lgan uzoq muddatli safarga otlandi...” sayohat haqida koshg`ariy quyidagicha yozadi: “men turklar, turkmanlar, ug`uzlar, chig`illar, yag`molar, qirg`izlarning shaharlarini, qishloq va yaylovlarini ko`p yillar kezib chiqdim, turli xil so`z xususiyatlarini o`rganib, aniqlab chiqdim. men bu ishlarni til bilmaganim uchun emas, balki bu tillardagi har bir kichik farqlarni ham aniqlash uchun qildim... ularga shuncha diqqat qildim - ki, turklar, turkmanlar, o`g`uzlar, chig`illar, yag`molar va qirg`iz qabilalarining tillari butunlay tilimga jo bo`ldi. ularni har tomonlama puxta bir asosda tartibga soldim” …

a`lumotlar berilgan: “...qashg`arda kanjakcha so`zlashadigan qishloqlar bor. shahar o`rtasida turuvchilar haqqoniy turkchasida so`zlaydilar. rumdan mochingacha bo`lgan turk shaharlarining hammasining bo`yi besh mingdan sakkiz ming farsaxgacha yetadi. bu shaharlarning o`rnini aniqlash maqsadida ularning hammasini yer shaklidagi doirada ko`rsatdim” . bu doirada koshg`ariyning “devon” ga ishlangan dunyo xaritasidir. shu o`rinda aytib o`tish joizki, bu yerda mahmud koshg`ariyning tilshunos, etnograf bo`lishi bilan birga, haqiqiy geograf ekanligi namoyon bo`lgan, chunki har qanday geografik ilmiy tadqiqotning poyoni geografik xaritadir. “devon”ning tadqiq etilishi ham o`z tarixiga ega. asar va uning muallifi xx asr boshlarigacha sharqshunoslarga uncha ma`lum emas edi. u to`g`risida faqat ayrim asarlarda qisqacha to`xtab o`tilardi, xolos. masalan, badriddin ayniy (xv asr) mahmud koshg`ariyning “devoni”ni o`qiganligini yozadi. “...misrlik sahobiddin ahmadning “tarix - ul - badr fi avsof ahli al asar” kitobidagi etnografik ma`lumotlar..., qashg`arlik olim ibn muhammad (xiv asrning ikkinchi yarmi) yozgan. “toj - ulq - saodat va unvon - ul - saodat” kitobidagi, hatto …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "geografik terminshunoslik"

1351141484_21957.doc 22 geografik terminshunoslik reja: 1. geografik terminlar va ularning turlari 2. geografik terminlarga quyidagi talablar 3. o`zbek (turkiy) geografik terminshunosligiga oid ilk manbalar ba`zan atama bilan termin so`zlarini chalkashtirib yuborishadi. aslida atama narsa – hodisa, belgi va harakat kabilarning nomi, atovchi so`z, ya`ni umumiy nomdir. atama terminni ham, geografik nomni ham o`z ichiga oladi. masalan, momaqaldiroq, sharshara, girdob, chaqmoq, uchqun, olma, hovuz, buloq, tutun, yaproq, jumabozor, yangiqo`rg`on va h.k. geografiyada atamalar ikki tur otlarga bo`linadi; termin va geografik nom. termin lotincha so`z bo`lib, fan, texnika, kasb - hunarning biror sohasiga, shu jumladan geografiyaga ham xos bo`lgan muayyan bir tushunchaning aniq va barqaror ifodasi b...

Формат DOC, 137,0 КБ. Чтобы скачать "geografik terminshunoslik", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: geografik terminshunoslik DOC Бесплатная загрузка Telegram