mahmud qoshg`ariyning pedagogik qartashlari

DOCX 27 pages 54.7 KB Free download

27 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 54.7 KB

File type DOCX

Pages 27

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 27

mahmud qoshg`ariyning pedagogik qartashlari reja: 1. mahmud qoshg`ariy 2. qoshg’ariy yaratgan asarlarning ta’limiy tarbiyaviy va pedagogic ahamiyati 3. ma’rifat osmonidagi yulduz 4. mahmud qoshg’ariyning “devonu lug’otit turk” asari moddiy va ma’naviy merosimiz hazinasidir mahmud qoshg`ariy hayoti va ijodi (1029-1101) mahmud koshg`ariy (to`liq ismi - mahmud ibn al-husayn ibn muhammad al- qoshg`ariy) - xi asrda yashab o`tgan muhammad issiqko`l bo`yidagi barsxon shahrining amiri bo`lgan. keyinchalik xitoyning qashqar shahriga ko`chib o`tgan va shu yerda 1029-yilda o`g`li mahmud dunyoga kelgan. mahmud koshg`ariyning hayoti to`g`risida bizgacha juda kam ma’lumot yetib kelgan. ammo shu narsa ma’lumki, qoraxoniylar avlodiga mansubligi mahmudga yoshlik davridayoq dastlab tug`ilgan shahrida, keyinchalik buxoro, samarqand, nishopur va bagdod shaharlarida chuqur bilim olish imkoniyatini bergan. mahmud koshg`ariy bolaligidanoq turli tillarga, ayniqsa, turkiy qabilalar tillari, folklori va etnografiyasiga juda qiziqqan. shuning uchun ham u hayoti davomida uzoq sayohatlarda bo`lgan va tashrif buyo`rgan shahar va qishloqlaridagi taassurotlarini, turli urf-odatlar, afsonalar, maqollar va tarixiy hikoyalarni yozib …

2 / 27

b, aniqlab chiqdim. men bu ishlarni til bilmaganim uchun emas, balki ushbu qabilalar tillarining ma’no va shakliga oid xususiyatlarni va ulardagi kichik farqlarini aniqlash uchun amalga oshirdim... ularga shuncha diqqat qildimki, turklar, turkmanlar, o`g`uzlar, chigillar, yag`molar va qirgiz qabilalariniig tillari butunlay dilimga jo bo`ldi. ularni har tomonlama puxta, bir asosda tartibga soldim». uzoq muddatli safarlari natijasida to`plangan tarixiy, lingvistik, geografik va etnografik ma’lumotlarni tizimlashtirgan mahmud koshg`ariy 1072-1074-yillar davomida xitoy va mo`g`ulistondan tortib to vizantiyagacha bo`lgan hududda yashovchi 30 ga yaqin turkiy qabilalariing xi asrdagi hayoti, ya’ni tili, urf-odatlari va turmush tarzi nuqtai-nazaridan qimmatli bo`lgan buyuk asari «devonu lug`otit turk»ni (turkiy so`zlar lugati, bundan keyin «devon») yaratdi. shunisi e’tiborga loyiqki, ko`pgina zamondoshlaridan farqli o`larok mahmud koshg`ariy o`z asarini arab tilida emas, balki turkiy tilda yozgan. manbalarda ko`rsatilishicha, olim ushbu asarini bir necha bor tahrir qilib, 1077-yilda halifa muqtadirga taqdim etgan. «devon»da turkiy xalqlarning folkloriga oid materiallar marosim qo`shiqlari, eposlar, tarixiy xotira …

3 / 27

bai hisoblanadi. mahmud koshg`ariy «devon»ni yaratish jarayonida o`z oldiga faqat turkiy tillarga oid so`zlarni o`rganishni maqsad qilib qo`ygan. shu bois olimning umumiy turkiy tillarni o`rganish, til shevalarining qiyosiy grammatikasini to`zish, folklor va etnografiya sohasidagi xizmatlari benihoya katta. shu bilan birga koshg`ariy turli tabiiy fanlar terminologiyasini, jumladan, geografik terminlarni yaratish ishiga ham katta hissa qo`shgan. «devon»dan mahmud koshg`ariyning bebaho geografik merosi - tabiiy geografik terminlar, joy nomlari va ularning izohi, asarga ilova qilingan dunyo xaritasi, o`rta osiyoda ayrim qabilalarning joylashishi haqidagi aholi geografiyasiga, astronomiyaga doir taqvim tizimi, muchallar va ularning tarixiga oid muhim ma’lumotlar o`rin olgan. «devon»ga xi asrda yaratilgan dunyoning noyob xaritasi ilova qilingan va unda turkiy qabilalar yashaydigan va boshqa yerlar ko`rsatilgan. ushbu xarita bitta doiradan iborat bo`lib, uning asosiy qismi hozirgi sharqiy yarimsharga to`g`ri keladi. manbalarga ko`ra, xaritaning arabcha bosma nusxasining diametri 24 sm, o`zbekcha nusxasiniki esa 18 sm ga teng. mahmud koshg`ariy xaritasining qiziq tomoni shundaki, unda …

4 / 27

riya fanlar akademiyasi tomonidan «devon» ilk bor nashr etilgach, ushbu asar lingvistlar, tarixchilar, geograf va etnograflarning diqqat e’tiboriga tushdi. oradan o`n yil o`tgach, 1914-yilda istanbul bozorida asarning aslidan ko`chirilgan nusxasini qadimiy qo`lyozmalar ishqibozi ali amiriy bir kitobfurushdan tasodifan sotib olgan. mazkur qo`lyozma 319 varaqli katta bir jilddan iborat bo`lib, varaqlari titilib, yirtilib ketgan bir holatda edi. shuning uchun ham ali amiriy turkshunos hamda eski kitoblarni ta’mirlovchi usta rifat kilasliga ushbu qo`lyozmani tartibga keltirishni topshiradi. r. kilasli «devon»dan nusxa olib, uning birinchi va ikkinchi kitobini 1915-yilda va uchinchi kitobini 1917- yilda istanbul shahrida chop ettirgan. xuddi ana shu vaqtdan boshlab «devon»ni turli jixatdan keng tadqiq etish ishlari boshlanib ketgan. asarni til nuqtai-nazaridan o`rganish va chop etish bilan juda ko`p mutaxassislar shug`ullanishgan. jumladan, nemis olimi k. brokkelman asardagi terminlarni alifbo asosida ifodalab, ularning nemis tilidagi tarjimasini chop qildirgandi. turk olimi bosim olatoy 1914-yilda qo`lyozmaning nusxasini turk tiliga tarjima qilgan va uni 1934-1943-yillar …

5 / 27

r fanlar nuqtai- nazaridan qimmatli ma’lumotlarni o`zida aks ettirgan. shu bois ham turli soha vakillari koshg`ariyni «o`zlariniki» deb hisoblashadi. darhaqiqat, olimning yozgan «devon»idagi ma’lumotlarni ko`rib, beixtiyor «koshg`ariy geografmi yoki filolog, etnografmi yoki kartograf», degan savol tug`iladi. bu esa koshg`ariyni o`z zamonasining yetuk qomusiy allomasi bo`lganidan dalolat. shuning uchun ham sharqshunos n. baskakov mahmud koshg`ariyni «turkiy tillarni qiyoslash borasidagi yo`lchi yo`lduz», deb atagan bo`lsa, yana bir taniqli filolog-sharqshunos a. samoylovich olimni «xi asrning radlovi», deya ta’riflagan edi. tadqiqotchilar fikricha, qoshg‘ariy ona shahrida boshlang‘ich va oliy ta'limni olgach, o‘rta osiyo madaniyat markazlari hisoblangan buxoro, samarqand va boshqa shaharlarida bilim tafakurini boyitishga harakat qiladi. shundan keyin u bog‘dodga ta'lim bosqichini davom ettirishga muvaffaq bo‘ladi, va o‘sha yerda turk tili lug‘atini yaratish g‘oyasini ishlab chiqadi. qoraxoniylar davri yuqori darajali madaniyatdan buyuk firdavsiyning “shohnoma” dostoni bilan qiyoslanishi mumkin bo‘lgan yusuf xos hojibning “qutadg‘u bilig» («saodatga eltuvchi bilim») – falsafiy-didaktik dostoni va mahmud qoshg‘ariyning “devoni lug‘atit …

Want to read more?

Download all 27 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mahmud qoshg`ariyning pedagogik qartashlari"

mahmud qoshg`ariyning pedagogik qartashlari reja: 1. mahmud qoshg`ariy 2. qoshg’ariy yaratgan asarlarning ta’limiy tarbiyaviy va pedagogic ahamiyati 3. ma’rifat osmonidagi yulduz 4. mahmud qoshg’ariyning “devonu lug’otit turk” asari moddiy va ma’naviy merosimiz hazinasidir mahmud qoshg`ariy hayoti va ijodi (1029-1101) mahmud koshg`ariy (to`liq ismi - mahmud ibn al-husayn ibn muhammad al- qoshg`ariy) - xi asrda yashab o`tgan muhammad issiqko`l bo`yidagi barsxon shahrining amiri bo`lgan. keyinchalik xitoyning qashqar shahriga ko`chib o`tgan va shu yerda 1029-yilda o`g`li mahmud dunyoga kelgan. mahmud koshg`ariyning hayoti to`g`risida bizgacha juda kam ma’lumot yetib kelgan. ammo shu narsa ma’lumki, qoraxoniylar avlodiga mansubligi mahmudga yoshlik davridayoq dastlab tug`ilgan shahrida, keyin...

This file contains 27 pages in DOCX format (54.7 KB). To download "mahmud qoshg`ariyning pedagogik qartashlari", click the Telegram button on the left.

Tags: mahmud qoshg`ariyning pedagogik… DOCX 27 pages Free download Telegram