орол кеча ва бугун

DOC 59.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇
1
1350549127_16487.doc орол кеча ва бугун орол - ер юзидаги денгиз ва океанлар билан богланмаган энг улкан кўл, яъни сув хавзаларидан биридир. элдошимиз абу райхон берунийнинг ёзишича: "турон заминидаги энг катта кора ва кизилкум сахролари качонлардир, бахри уммон остида бўлган". бунинг исботи шуки, ўтган миллион йиллар давомида турли геологик жараёнлар окибатида, бахри уммон (океан, - к.н.) сувлари шимолий-гарбий томонларга чекиниб, хазор (каспий) денгизи, сўнгра эса орол кўли пайдо бўлган. ўша даврда орол денгизи туямўйин дарасидан султон увайс тоги, шимолий коракум ва устюрт худудларини эгаллаб турган. бошкача килиб айтганда, хозирги хоразм вохаси 150-170 минг йиллар аввал, "катта кўллар ўлкаси" (шўркўл), гўвик, абул, корпз, мизон, окчахон, сарикамиш ва б.) дан иборат бўлган. буни уч ўжок, устюрт ва оролни ўраб турган коя тепалик ва киргокдаги сув колдирган геоморфологик чизик излари хам исботлаб турибди. махаллий ва хорижлик тадкикотчилар ёзиб колдирган маълумотларга асосан амударё ва орол денгизи йилномасини куйидаги сана-ракамлар билан белгилаш мумкин: 1 миллион йиллар …
2
г боши калтаминор, тозабог, амиробод, кедор, сувёргон маданияти пайдо бўлган. ўзининг ёши, салохияти, бетакрорлиги билан сир, юнон, хинд, эрон ва хитойнинг кўхна тарихи каби рангбагранг ва кадимийдир. 2-3 мингллар аввал – давдон ва ўзбой ирмоклари бутунлай куриб колганлиги сабабли жайхун сувлари яна тошиб икки ирмок хосил этган ва оролга куя бошлаган. ўша даврларда унинг чукурлиги 58-59 метрни ташкил этган. уни хиз (киз) ёки хоразм денгизи деб атаганлар. хоразмликларнинг биринчи касбигкори балик овлаш, сўнгра чорвачилик бўлган. 2500-2700 йиллар мукаддам – амударё сувлари тошкин хосил килган чогларда водакбува, хейканик (шовот, полвон) ирмоклари оркали сувлар яна сарикамишга окиб борган. ушбу каналлар бўйида атурспенд (хазорасп), калъажик (довудкалъа), кўзаликир, хива, самбурли (шохсанам), урга калъалари пайдо бўлган. эрадан аввалги 559-329 йилларда орол суви 40-41 метр чукурликни ташкил этган. бунинг сабаби эрон шохлари амударёни тўсиб, уни сахрога окизиб юборганлар. 2000-2200 йиллар аввал – хитой савдогарлари сув йўллари оркали хоразмгача сузиб келганлар ва уни ма-са--гет, ю-ен-жи мамлакати деб …
3
п.лгвов)ларнинг хисоб-китобларига кўра сўнгги 400-500 йил давомида орол денгизининг чукурлиги ўртача 50 метрни ташкил этган. бу энг кадимги даврдаги чукурликдан 10 метр кам деганидир. xvii-xix асрлар – орол денгизи сувлари уч марта камайиб, яна аввалги холатига кайтган. география фанлари доктори, профессор в.п.лгвов 1780-1978 йилларда орол сувининг камйиб-тошиб туриши бўйича илмий хулоса чикариб, хх аср охирида вохада сувсизлик офати келиб чикишини ёзиб колдирган. хаёт олимнинг илмий башоратини тасдиклади. 1848 йил – россия география жамияти денгиз капитани а.п.бутаков бошлик орол экспедициясини ташкил этиб, денгиз харитаси чизилди, ўсимлик ва хайвонот дунёсини илк бор илмий жихатдан ўрганила бошланди. 1865-1876 йиллар – ўрта осиёни руслар мустамлака килди. рус кемалари кўнгирот, хўжайли, тўрткўлга сузиб келганлар. 1873 йил – петро-александовск (тўрткўл) шахрига асос солинди. (бунга довур бу худудга якин жойда шўрохон кўргони бўлиб, бу ерда хива хони тайинлаган хоким фаолият олиб борган. 1886 йил – амударё флотияси ташкил этилди. юк ортилган кемалар оролдан термизгача катнаб турган. 1952 …
4
а бахоси 86 млн.долларга тенг. 1969 йил – амударё тошкини туфайли чолиш посёлкаси, беруний ва чоржўй шахарларини сув босди. мўйнок балик комбинати махсулот йўклиги – оролнинг чекиниши туфайли инкирозга учради. 1970-1083 йиллар - марказий хукумат карорига биноан амударё йўлида сигими 13 млрд. кубометр бўлган рагун (тожикистон) ва 7,8 млрд кубометр сигимга эга туямўйин сув омборлари курилди. дарёдан юзлаб арик, канал ва ёплар сув олади. карши чўлининг ўзлаштирилиши, бухоро-аму, туямўйин-тошховуз сингари ўнлаб каналларнинг дарёдан хохлаганча сув олиши окибатида атроф-мухитнинг экологик вазияти бузилди, ахоли ўртасида турли касалликлар келиб чикди. 1989 йил – орол кисман ажралди. 2000-2002 йиллар – амударё сувлари камайиб, кургокчилик бўлди. натижада воха кишлок хўжалиги хосилдорлиги 40-60 фоизга камайди. 2005 йил июн-июл ойлари – амударё сувлари яна тошди. туямўйин сув омборига бир секундда 4800 куб.метр сув куйилиб, унинг окиб ўтиши 4150 куб.метр секундни ташкил килди. коракалпогистон ва хоразм вилоятининг дарё бўйларидаги экинзор далалари, дачалар, дам олиш зоналари, шоли плантацияларини сув …
5
увчи тахсир кўрсатмокда. 2010 йилга бориб кардошлар юртида сатхи 3460 кв.км, чукурлиги 130 метрлик улкан сунхий денгиз хосил бўлади. унинг биринчи навбати 2004 йилда ишга туширилди. умумий киймати 6 млрд акш долларига тенг 147 минг монолит, 300 минг куб.метр темир-бетон ёткизилиши режалаштирилган. "олтин аср кўли" деб ном берилган сунхий денгиз узунлиги 1100 километрлик "коракум" магистрал канали оркали хар йили 100 млн. куб метр дарё сувларини ютиб ётибди. бу ўз навбатида орол бўйида яшаб келаётган 5 млн ахолининг соглиги, иктисодий, маданий турмушига салбий тахсир этмай колмайди. хулоса килиб айтганда, бугун дунёнинг иймон-эхтикодли олимлари, жамоатчилик вакиллари орол фожиаси бўйича кутилаётган хавф-хатардан огох этиб ва зарур тавсиялар бериб келаётганига карамасдан, афсуслар бўлсинким, бирон ижобий иш амалга оширилмади. тарихнинг аччик сабоклари шундан иборатки, дарё сувлари оролга етиб бормаган даврларда эски ўзан сув йўллари кум ва тупрок кўчкиси билан тўлиб, ифлосланиб издан чикади ва дарё тошган пайтда кучли оким ўзига йўл топа олмай сув-дарё шишади. …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "орол кеча ва бугун"

1350549127_16487.doc орол кеча ва бугун орол - ер юзидаги денгиз ва океанлар билан богланмаган энг улкан кўл, яъни сув хавзаларидан биридир. элдошимиз абу райхон берунийнинг ёзишича: "турон заминидаги энг катта кора ва кизилкум сахролари качонлардир, бахри уммон остида бўлган". бунинг исботи шуки, ўтган миллион йиллар давомида турли геологик жараёнлар окибатида, бахри уммон (океан, - к.н.) сувлари шимолий-гарбий томонларга чекиниб, хазор (каспий) денгизи, сўнгра эса орол кўли пайдо бўлган. ўша даврда орол денгизи туямўйин дарасидан султон увайс тоги, шимолий коракум ва устюрт худудларини эгаллаб турган. бошкача килиб айтганда, хозирги хоразм вохаси 150-170 минг йиллар аввал, "катта кўллар ўлкаси" (шўркўл), гўвик, абул, корпз, мизон, окчахон, сарикамиш ва б.) дан иборат бўлган. буни уч ўжок...

DOC format, 59.5 KB. To download "орол кеча ва бугун", click the Telegram button on the left.

Tags: орол кеча ва бугун DOC Free download Telegram