badiiy o‘xshatishlar

DOCX 6 pages 21.8 KB Free download

6 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 21.8 KB

File type DOCX

Pages 6

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 6

terminlarning badiiy o‘xshatishlarni hosil qilishdagi o‘rni o‘xshatishlar, asosan, so‘zlashuv va badiiy uslublarda keng qo‘llanadi. o‘xshatishli qurilmalarda til egalarining tashqi olamni idrok etish usuli namoyon bo‘ladi. ko‘proq ilmiy uslubga xos deb qaraluvchi, asosan, to‘g‘ri ma’nosida qo‘llaniladigan terminlar ham ba’zan o‘xshatish vositalarini qabul qilib, ekspressivlikni ifodalaydi. bundan ko‘rinadiki, qo‘llanilishi ma’lum bir uslub (ilmiy) doirasida chegaralangan terminlar ham badiiy matnda turli uslubiy ma’nolarni ifodalab, nutqning ta’sirchanligini oshirishga xizmat qiladi. masalan: assalom-u alaykum, valijon aka, – dedi qo‘shqo‘llab so‘rashib. –yaxshi ketib qolmagan ekansiz, – u avtomatday tarillab gapira ketdi (s.anvar. “qishlog‘imiz qiziqchilari”). ma’lumki, terminlar ishtirokida hosil qilingan o‘xshatishli qurilmalar, asosan, murakkab konstruksiya shaklida bo‘ladi. masalan, “o‘zbek tili o‘xshatishlarining izohli lug‘ati”dan o‘rin olgan quyida-gi o‘xshatishli qurilmalar murakkab tuzilishga egaligi bilan xarakterlanadi. 1. bo‘zchining mokkisidek avliyoota bilan toshkent orasida yo‘rg‘alashdan nima foyda (oybek. “qutlug‘ qon”). 2. avvaliga bezgak tutgandek dag‘-dag‘ qaltiradim (x.to‘xtaboyev. “sariq devni minib”). lug‘atda keltirilgan ushbu illustrativ materiallarda turli sohaga oid termin-o‘xshatishlar qo‘llangan bo‘lib, …

2 / 6

l qilmagan olim xushbo‘y guli yo‘q bo‘stonga o‘xshaydi (t.malik. “saodat saroyining kaliti”). keltirilgan parcha asosida muallifning betakror lisoniy salohiyat egasi ekanligini anglash mumkin. yozuvchi alohida fan sohasida termin, ammo umumxalq tilida oddiy birlikka aylangan qator leksemalardan foydalangan holda, original badiiy o‘xshatishlarni hosil qila olgan. ya’ni, bosh (aql-idroksiz) suvsiz chashmaga, yigit (adabsiz-tarbiyasiz) egar-jabduqsiz otga, juvon (sharm-hayosiz) tuzsiz taomga, olim (ilmiga amal qilmaydigan) gulsiz bo‘stonga qiyoslangan, birgina o‘xshaydi vositasida barcha fikrlar ipga tizilgandek, yaxlit tarzda o‘quvchi ko‘z o‘ngida gavdalantirilgan. bu oddiy qiyos emas, albatta. bu – yuqori darajada idrok etiladigan ma’naviy-ruhiy tarbiya mezoni, ibrat timsoli hamdir. adibning mahorati shundaki, asarda qo‘llangan terminlar shunchaki tanlanmagan, ya’ni, uyadoshlik munosabatini hosil qiluvchi so‘zlar (suv, chashma; ot, egar-jabduq; tuz, taom; gul, bo‘ston) ekanligining o‘ziyoq o‘quvchidan ifodalanayotgan fikrning mazmun-mohiyatini yanada teranroq anglashga undaydi. bu holatda metaforiko‘xshatishlar hosil qilingan. keltirilgan misolda ham alohida fan sohalarida termin, ammo umumxalq tilida oddiy birlikka aylangan birliklar yordamida original o‘xshatishlar hosil qilingan: …

3 / 6

r. ayniqsa, og‘zaki nutqda termin-o‘xshatishlar juda ko‘p ishlatilmoqda. quyidagi misollar fikrimiz isbotidir. masalan: – xuddi kserokopiyadek dadasining o‘zginasi. – aya, antivirusday bizni himoyalab turasiz. – o‘g‘limning miyasi kompyuterday ishlaydi. bu kabi termin-o‘xshatishlar badiiy asarga ham lingvopoetik maqsad asosida olib kiriladi. negaki o‘xshatishlar badiiy matnning obrazliligini ochishda eng ko‘p qo‘llaniladigan badiiy tasvir vositalaridan biri sifatida xarakterlanadi. badiiy matnda yozuvchi g‘oyaviy maqsadini ifoda etish uchun, ko‘pincha, individual termin-o‘xshatishlarni hosil qiladi. bunday o‘xshatishli qurilmalarda yozuvchining tasvirlanayotgan hodisaga bo‘lgan munosabati, bahosi ifodalanadi. bu esa badiiy asarning poetik qimmatini yanada oshirishga zamin yaratadi. ayniqsa, asarda muvaffaqiyatli hosil qilingan o‘xshatishli qurilma va u orqali hosil bo‘lgan assotssiatsiyalar oddiy tasvirga nisbatan ko‘proq ta’sir kuchiga ega bo‘ladi. masalan: u o‘zini turmaga olib ketilayotgan mahbusday sezardi: unda qanday xulqlar bor ekanini bilmaydi: bir yoqdan, tuzukroq kameraga tushsam go‘rga edi desa, ikkinchi yoqdan, qanday kamera bo‘lmasin, hozirdan ko‘nikishga majbur (a.qahhor. “sarob”). matn mazmunidan ma’lum bo‘ladiki, muallif munisxonning ahvolini gavdalantirish uchun …

4 / 6

ga olib ketilayotgan mahbusday o‘xshatishli qurilmasi orqali muallif o‘z qahramonining ruhiy holatini tasvirlab bergan. turma, mahbus leksemalari personajning voqea-hodisaga salbiy munosabatini kuchaytirish uchun xizmat qilgan. quyidagi misolda esa yozuvchi kasb-hunarga oid leksikadan foydalangan holda, qahramonlarining qiyofasini yengil kulgi va o‘zgacha o‘xshatish orqali tasvirlagan: shoptoli qoqidek burishib, eski mahsidek shalvirab qolibmizu, bizga kim qo‘yibdi, bolam. shunisiga ham shukur (a.muxtor. “opa-singillar”). “o‘zbek tilining izohli lug‘ati”da mahsi so‘ziga quyidagicha ta’rif berilgan: “mahsi ‒ qo‘y yoki echki terisidan tayyorlanadigan, uzun qo‘njli, poshnasiz, tagcharmi yumshoq, kavush yoki kalish bilan kiyiladigan milliy oyoq kiyimi” yozuvchi kitobxonning ko‘z o‘ngida kampirning qiyofasini ro‘y-rost chizib berish uchun kasb-hunarga oid mahsi so‘zidan foydalangan. mahsi so‘zining o‘rniga muallif yuz terisi osilib qolgan birikmasini ham qo‘llashi mumkin edi. ammo o‘xshatishli qurilmani hosil qilishda maxsus leksikadan foydalanishi yozuvchining bu tasvirini to‘laqonli chiqishiga xizmat qilgan. adib mohirona tarzda eski mahsining shalvirab qolishini kampirning o‘ta darajada qari ekanligiga o‘xshatish orqali ekspressivlikning ta’minlanishiga va kitobxonda ham …

5 / 6

orqali bu jarayon jamiyatda insonlar uchun juda muhim ekanligini kitobxonga yetkaza olgan. asarning boshqa bir o‘rnida adib qandala (biol. ter.) leksemasidan mohirlik bilan foydalanganini kuzatish mumkin [3.3]. u yovuz insonlarni qonxo‘r hasharotga qiyoslab, o‘quvchida ularga nisbatan salbiy munosabatni uyg‘otishga erishgan: xalqimiz umrida birinchi marta o‘zi uchun fabrika quradi! morozovlar, qudratillaxo‘jalar yoki qayoqdagi begona qandala kroplar uchun emas, o‘zi uchun! (a.muxtor. “opa-singillar”). asarda oddiy xalqning qonini so‘ruvchi faqat o‘zini o‘ylovchi qudratillaxo‘ja, matqovul, bosqinchi kroplar haqida gap ketadi. yozuvchi ularni qon so‘ruvchi qandalaga o‘xshatish orqali qanchalik xalq uchun xavfli insonlar ekanligini gavdalantirishga erishgan. ijtimoiy fanlarga oid ilmiy terminlar ham badiiy matnda o‘xshatishlar yaratishda o‘zgachalik kasb etishi bilan xarakterlanadi. masalan: chiqargan kitobi negadir hech qayga o‘tmay qolgan nashriyotimiz endi ana shular hisobidan – ijara haqi evaziga kun ko‘ra boshladi. tabiiyki, bunday sharoitda, har qancha mohiru tajribali bo‘lmasin, nafaqa yoshiga borib qolgan, buning ustiga “eskicha” fikrlaydigan – qo‘shma gap bo‘laklaridek ergashib yurishga, moslashuvga yo …

Want to read more?

Download all 6 pages for free via Telegram.

Download full file

About "badiiy o‘xshatishlar"

terminlarning badiiy o‘xshatishlarni hosil qilishdagi o‘rni o‘xshatishlar, asosan, so‘zlashuv va badiiy uslublarda keng qo‘llanadi. o‘xshatishli qurilmalarda til egalarining tashqi olamni idrok etish usuli namoyon bo‘ladi. ko‘proq ilmiy uslubga xos deb qaraluvchi, asosan, to‘g‘ri ma’nosida qo‘llaniladigan terminlar ham ba’zan o‘xshatish vositalarini qabul qilib, ekspressivlikni ifodalaydi. bundan ko‘rinadiki, qo‘llanilishi ma’lum bir uslub (ilmiy) doirasida chegaralangan terminlar ham badiiy matnda turli uslubiy ma’nolarni ifodalab, nutqning ta’sirchanligini oshirishga xizmat qiladi. masalan: assalom-u alaykum, valijon aka, – dedi qo‘shqo‘llab so‘rashib. –yaxshi ketib qolmagan ekansiz, – u avtomatday tarillab gapira ketdi (s.anvar. “qishlog‘imiz qiziqchilari”). ma’lumki, terminlar ishtirok...

This file contains 6 pages in DOCX format (21.8 KB). To download "badiiy o‘xshatishlar", click the Telegram button on the left.

Tags: badiiy o‘xshatishlar DOCX 6 pages Free download Telegram