jahon dinlari: buddizm

DOCX 12 pages 52.2 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 52.2 KB

File type DOCX

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

jahon dinlari: buddizm reja: 1. buddaviylik kelib chiqishi. 2. buddaviylik ta’limoti, marosimlari va oqimlari 3. buddaviylikning markaziy osiyoga kirib kelishi. xix–xx asrlarda amerika va yevropa qit’asiga kirib bordi. xii–xiii asrlarda hindistonning shimoliy hududida boburiylar sulolasi xukmronligi o‘rnatilishi va islomning tarqalishi, qolgan hududlarda hinduiylik dinining to‘la qaror topishi natijasida buddaviylik o‘zi paydo bo‘lgan vatani hindistondan siqib chiqarilganini alohida qayd etish lozim. buddaviylik miloddan avvalgi vi–v asrlarda shimoliy hindistonda vujudga keldi. bu davrga kelib ko‘p xudolikka asoslangan vedachilik, braxmanlik, jaynizm yangi ijtimoiy sharoitga javob bera olmay qolgan edi. buddaning bo‘ysunish va itoatkorlik, azob–uqubatlardan qutulishning asosiy yo‘li, aql farmoniga bo‘ysunish orqali inson oliy saodatga erishishi mumkinligi haqidagi g‘oyalari o‘sha davr ijtimoiy–siyosiy va ma’naviy hayotini yorqin aks ettirar edi. buddaviylikning asoschisi siddhartha (sanskritcha “ezguliklar keltiruvchi”) gautama shak’yamuni (mil.av. 567–488 y.) real tarixiy shaxs bo‘lib, hindiston va nepal chegarasidagi kapilavasta viloyatining shak’ya qabilasi hukmdori oilasida tug‘ilgan. manbalarda uning ot minish, ov qilish, yugurish, kurash, she’r …

2 / 12

jamoasidan ajraladi. rivoyat qilinishicha, siddhartha 35 yoshida mediatatsiya (lotincha – fikrlash, o‘ylash, diqqatni bir joyga to‘plab, ongini oliy haqiqatga erishish g‘oyasiga qaratish) uchun bir daraxtning ostida dam olib o‘tiradi va haqiqatni topmaguncha u yerdan turmaslikka qaror qiladi. bu o‘tirishning 49 kuni uning qalbidan “sen haqiqatni topding” degan sado keladi. uning ko‘z oldida butun borliq namoyon bo‘ladi. u hech bir joyda osudalik yo‘qligini, hamma joyda shoshilish, intilish, harakatni ko‘radi. hayot nihoyasiz uzoqlikni ko‘zlab o‘tib ketayotgani, yashash, mavjud bo‘lish umidi barchaning tinchini buzib, halok qilayotgani va yana qayta yaratayotganini anglab yetadi. siddhartha maqsadiga erishib, koinotning barcha sir–asroridan voqif bo‘lgach, “budda” (sanskritcha – xotirjam, nurlangan, oliy haqiqatga erishgan)ga aylangan, deb e’tirof etiladi. shundan kelib chiqib, budda soyasida dam olgan daraxt “boddxa” (sanskritcha – nurlangan daraxt) deb ataladi. budda umrining so‘nggi kunlarigacha hindistonning turli joylarida bo‘lib, o‘z ta’limotini kishilarga yetkazishga harakat qildi va 80 yoshida dunyodan o‘tadi. buddaning jasadi kuydirilib, xoki sakkiz buddaviy jamoaga …

3 / 12

rildi. buddaviy rohiblar jamoasi – “sangha” shakllandi. ma’lumki, braxmanlik va hinduiylikda kishilar “kasta”larga bo‘linib, odamlar “past” va “oliy” ajratilgan. bundan farqli ravishda budda “inson kim bo‘lishidan qat’i nazar, tug‘ilishda teng huquqlidir, biri ikkinchisidan ortiq emas”, degan g‘oyani ilgari surdi. buddaning shogirdlari yer yuzida birinchi rohiblar, keyinchalik rohibalar jamoasi – “sangha”ni (bungacha ayollar ibodatxonaga jalb etilmagan) tashkil etdilar. imperator ashoka davrida “txeri–gatxa” (sanskritcha – “rohibalar qo‘shig‘i”) nomli tartib–qoidalar va axloqiy me’yorlar kitobi yozilishi esa bu jarayonni yanada mustahkamladi. umuminsoniy g‘oyalarning targ‘ib etilishi hamda har bir millatning budda ta’limotini o‘z tilida o‘qib–o‘rganishi mumkinligi buddaviylikning turli hududlarga tarqalishiga zamin yaratgan. milodning birinchi asrlarida buddaviylik butunlay boshqacha tus oladi. budda ilohiylashtirilib, xudo darajasiga ko‘tariladi va unga sig‘iniladi. budda bilim orqali azob–uqubatlardan qutulish mumkinligini uqtirgan. buddaviy donishmandlar fikricha, har bir inson juda ko‘p ezgu va yaxshi ishlar qilish orqali buddaga aylanishi mumkin. budda har bir hikmat va o‘gitni shogirdlari qalbiga joy etish va aytgan so‘zlarining …

4 / 12

tvori hamda diniy ko‘rsatmalarga rioya qilish qonun–qoidalari va unga amal qilinmagan taqdirda beriladigan jazolar tavsifini o‘z ichiga oladi. ikkinchi bo‘lim – “sutta–pitaka” (sanskritcha – “duolar kitobi”) hajm jihatdan savatlarning eng kattasi hisoblanadi. unda asosan “to‘rt asl haqiqat” haqida so‘z yuritiladi. budda ta’limoti shogirdlari tilidan masal, suhbat, nasihat, afsona, hikmatli so‘z, dostonlar shaklida bayon etilgan. shuningdek, ushbu bo‘limda budda jamoasi (“sangha”)ning tuzilishi va uning shogirdlariga oid ma’lumotlar ham keltiriladi. uchinchi bo‘lim – “abhidharma–pitaka” (sanskritcha – “diniy–falsafiy masalalar kitobi”)da diniy ta’limotning asosiy qoidalari ifodalanib, buddaviylik amaliyotining falsafiy mazmun–mohiyati ochib berilgan. matn yozilish uslubi va tili murakkabligi uchun buddaviy rohiblar ularni faqat ustozlaridan ta’lim olish yo‘li bilan o‘zlashtirganlar. “tipitaka” matnlariga vaqt o‘tishi bilan o‘zgartish, tuzatish va qo‘shimchalar kiritilgan. bunday o‘zgarishlar buddaviylikda o‘ziga xos yo‘nalishlar paydo bo‘lishiga zamin yaratgan. “tipitaka”ning ilk matni sanskrit tilida yozilgan bo‘lsa ham, vaqt o‘tib asl matnlar yo‘qolib ketgani uchun faqat tibet, xitoy va yapon tillariga tarjima qilingan namunalari saqlanib …

5 / 12

vistara (“buddaning hayoti”)”, buddaviy faylasuf ashvagxosha tomonidan milodning i–ii asrlarida yaratilgan “buddxacharita”, milodning i asrida yozilgan “abnixishkramansutra” va “nidanakatxa”, “dhammapada” (“dharma yo‘li”, “buddaning fikr–g‘oyalari”) kabi asarlar buddaviylikning muhim manbalaridan hisoblanadi. buddaviylik qadimiy hind diniy-falsafiy ta’limotlari ta’sirida shakllanganini alohida qayd etish lozim. buddaviylikda o‘sha davrda ham ustuvor bo‘lgan kasta tizimi va unda ruhoniylarning boshqalardan ustunligi haqidagi qarashlar va amaliyot ham inkor qilingan. bular buddaning “o‘zingga ozor yetmasin desang, o‘zgalarga ozor berma, boshqalarga ozor bersang, o‘zing ham ozor chekasan. hirsu havas barcha baxtsizliklarning sababchisidir. vaqt o‘tishi bilan hamma narsa o‘zgaradi, shuning uchun, hech narsaga ortiqcha ko‘ngil bog‘lama, ko‘ngilni toza tut, haqiqat va boqiy saodat izla. yomonlik qilma, gunohdan saqlan. hamisha yaxshilik qil. boshqalarni sevsang, o‘zing ham, boshqalar ham baxtli bo‘lishadi. o‘zgalarning aytganlarini rad etma va qoralama, o‘zni baxtli qilish uchun o‘zgalarni baxtsiz qilish insofdan emas”, degan so‘zlarida teran aks etgan. buddaviylik ta’limotining o‘ziga xos jihatlar barcha jonli narsalarga muhabbat bilan qarashning targ‘ib …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "jahon dinlari: buddizm"

jahon dinlari: buddizm reja: 1. buddaviylik kelib chiqishi. 2. buddaviylik ta’limoti, marosimlari va oqimlari 3. buddaviylikning markaziy osiyoga kirib kelishi. xix–xx asrlarda amerika va yevropa qit’asiga kirib bordi. xii–xiii asrlarda hindistonning shimoliy hududida boburiylar sulolasi xukmronligi o‘rnatilishi va islomning tarqalishi, qolgan hududlarda hinduiylik dinining to‘la qaror topishi natijasida buddaviylik o‘zi paydo bo‘lgan vatani hindistondan siqib chiqarilganini alohida qayd etish lozim. buddaviylik miloddan avvalgi vi–v asrlarda shimoliy hindistonda vujudga keldi. bu davrga kelib ko‘p xudolikka asoslangan vedachilik, braxmanlik, jaynizm yangi ijtimoiy sharoitga javob bera olmay qolgan edi. buddaning bo‘ysunish va itoatkorlik, azob–uqubatlardan qutulishning asosiy yo‘li, aql f...

This file contains 12 pages in DOCX format (52.2 KB). To download "jahon dinlari: buddizm", click the Telegram button on the left.

Tags: jahon dinlari: buddizm DOCX 12 pages Free download Telegram