tabiiy-geografik omillar asosida shakllangan toponimlar

DOCX 5 pages 22.3 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 22.3 KB

File type DOCX

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

tarixda tabiiy geografik omillar asosida shakllangan toponimlar (oronimlar, fitonimlar, zoonimlar va gidronimlar) reja: 1. tabiiy-geografik omillar asosida shakllangan nomlar haqida umumiy tushuncha 2. oronimlar va ularning farqlovchi xususiyatlari 3. fitotoponimlar, zootoponimlar va gidronimlar tayanch ibora va atama!ar: oronim, gidronim, iqlim va ob-havo xususiyatlari bilan bog'liq toponimlar, fitotoponim, zootoponim. ko'p asrlar davomida tabiat hodisa va jarayonlarini kuzatgan xalq tabiat landshaftlari va ularning komponentlarini joy nomlarida aniq aks etishga harakat qilgan. shu sababdan, tabiat hodisalarini aks etuvchi toponimlar - yer yu/.ida keng tarqalgan. ular orasida relef shakllari va elementlari (oronimlar - tog'lar. cho'qqilar, tepalik. plato. do’nglik, vodiy. dara. jarlik, pastlik, pastekislik, qumliklar va hokazo), iqlim va suv obyektlari (gidronimlar - okean, dengiz, ko'l, daryo. soy, jilg'a, buloq, suv ombori, kanal. quduq va hokazo), barcha o'simliklar (titotoponimlar - har qandav o'simliklar turi bilan bog'liq nomlar), hamda hayvonot olami (zootoponimlar - har qanday hayvonot olami turlari bilan bog'liq) nomlar ko'pchilikni tashkil etadi. bu katta …

2 / 5

afik obyektlarda bo’lgani kabi oronimik obyektlarning nomlari orasida ham semantikasi tiniq boimagan nomlar kam emas. bu esa qo’shimcha toponimik tadqiqotlarni talab qiladi. o ’zbekistonda qadimgi turkiy tillarda f'aol qoilanib, hozirda iste’moldan chiqib ketgan “-yozi”, “-yor” kabi relef shaklini bildiruvchi so’zlardan yuzaga kelgan joy nomlari uchraydi. hozirda cho'l, dasht, tekislik ma’nosidagi yozi so’zi faol muomalada bo'lmasa ham, lekin toponimlar tarkibida saqlanib qolgan - oqyozi. yozyovon. qizilyozi. sariyozi va hokazo. mahmud qoshg’ariyning “devonu lug'atit turk” asarida qayd qilingan “-yor” so’zi qadimiy turkiy tilda jar ma'nosini ifodalagan. bu so’z farg’ona vodiysi joy nomlari tarkibida ko'p uchraydi. kuyganyor, yorboshi, yorqishloq. keskanyor va hokazo. oronimik obyekt hisoblanadigan tog’ buyuklik, mangulik ramzi. inson panoh, yegulik istab doimo toqqa intilgan. insoniyatning yarimidan ko'pi tog’ etaklarida va tog' oldi tekisliklarda yashaydi. tog'larning atalish qonuniyatlaridan biri shuki. tog'ii aholi yon-atrofdagi ayrim cho'qqi. qoya, yonbag'ir, zovlarning nomlarini yaxshi bilganlari holda tog' so'zi o'rniga ko'proq tosh terminini ishlatadi. masalan, ayritosh, qoratosh, …

3 / 5

ini bildiradi. masalan, kordilyera, syerra-madre, kilimanjaro va hokazo. turkiy xalqlar yashaydigan hududlarda tog' so'zi turlicha talaffuz qilinadi. turkmanistonda - dog' (dag'), o'zbekistonda -tog' (tov), qozog'istonda -tau (tou), qirg'izistonda -too' (too), va hokazo. t.nafasov fikricha, hozirgi “-qiz" komponentli toponimlarni ham oronimik obyektlar nomlari qatoriga qo'shish mumkin. qirqqiz. uchqiz, qiztepa va hokazo. joy nomlari tarkibidagi "- qiz" so'zi qadimgi turkiy “-quz" so'zining o'zgargan shaklidir. mahmud koshg'ariy tog' so'zining epiteti sifatida qo'llanuvchi bu so'zga bir necha o'rinda izoh bergan. masalan, ayrim hududlarda quz so'zi yolg'iz balandlik, kichik cho'qqi, tog' yonbag'irlaridagi qoyasimon do'ngliklarga nisbatan ham qo'llanilgan. oronimik obyektlar orasida oqtog', qoratog' kabi nomlar keng tarqalgan. oronimlar tarkibida oq va qora so'zlari kam holatda rang ma'nosini bildiradi. oqtog' - qorli tog', baland tog'. qoratog' - past tog', qorsiz tog', qorong'u tog'. h.hasanovning yozishicha, qirg'iziston va qozog'iston hududida aksar tog'lar olatov (buyuk, katta, qorli tog') deb ataladi. mutaxassislar ularni bir-biridan kartada farq qilish uchun turli so'zlar …

4 / 5

rminlar uchraydi. masalan, jizzax viloyati baxmal tumanida jamonjar degan orooykonim bor. qishloq xavtli jarlik yonida joylashganligi sababli jelovchi mahalliy xalq unga jamonjar deb nom berishgan. bunday xosiyatsiz nomlar soya-salqin ilinjida yurgan kishilarni ogohlantirib turadi: yomontov. yomonjar, yomonqum kabi obyektlardan yaxshilik kutib bo'lmaydi. jumladan, yomonqumda odam shamol paytida qum ostida qolib ketishi mumkin, yomonjarning yon bag'ri o'pirilib insonlarni bosib qolishi hech gap emas. oronimik terminlar orasida tosh so'zi alohida o'rin tutadi. tosh so'zi nafaqat qattiq tog' jinslarinig umumiy nomi, balki shu bilan birga “tog'”, “alohida qoya”. “cho'qqi” ma’nosini ham anglatadi. masalan, tog'li hududlarda oqtosh, qoratosh kabi nomlar bir necha marta takrorlanishi shundan darak beradi. oronimlar tarkibida obyekt xususiyatini ifodalaydigan metaforikmajoziy nomlar ham ko'p - bukritog', yetimtog', semiztepa, tuyatosh, qo'ytosh va hokazo. qadimdan tog'larni kishilar ismi bilan atash o'rta osiyoda, jumladan o'zbekistonda rasm bo'lgan emas. biroq, kishi ismlaridan nom olgan mikrooronimik obyektlarni uchratish mumkin. o'zbekistonda oronimik obyektlarni nomlashda ba'zan, azizavliyolarni qadamjoylari sifatida …

5 / 5

ng paydo bo'lishi ham ancha qiziq. olimlar uni turlicha sharhlagan bo'lsalar ham, ammo toponimga asos bo'lgan yama so'zini yapon tilida ≪tog‘≫ ma'nosi borligini barcha mutaxassislar ta’kidlashgan. fudziyama - ≪iiiug' tog'≫, ≪abadiy tog'≫, ≪olovli tog'≫ kabi ma’nolarga ega. tog' jinslari va foydali qazilmalar asosida paydo bo'lgan joy nomlari ham ko'p: kumushkon. oltintopgan, gazli, qo'rg'oshinkon, tuzkon va hokazo. toponimlar yordamida foydali qazilma konlari ham aniqlangan. masalan, turkmanistondagi gugurttog" nomi bu joyda oltingugurtning tabiiy konlari boriigidan darak beradi. h.hasanovning yozishicha. o'rta osiyodagi yirik konlarning aksariyati ular topilmasdan ancha ilgariyoq otabobolarga ma'lurn bo'lgan. oltoy va aldan nomlariga asoslanib. shu yerlardan oltin qidirib topganlar, jezqazg'an nomi shu joyda mis borligini aytib berdi. vulkanlar va boshqa endogen geologik jarayonlar ham dunyo toponimiyasida o'z aksini topgan. masalan. popokatepetl - atsteklar tilida ≪tutinli tog1≫. vezuviy - italiyaning qadimgi xalqlaridan birining (osklar) tilida ≪tutun≫, ≪par≫, krakatau – yava oroli aholisi tilida ≪ovoz chiqaruvchi≫, etna - qadimiy yunon tilida ≪olovli≫, …

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tabiiy-geografik omillar asosida shakllangan toponimlar"

tarixda tabiiy geografik omillar asosida shakllangan toponimlar (oronimlar, fitonimlar, zoonimlar va gidronimlar) reja: 1. tabiiy-geografik omillar asosida shakllangan nomlar haqida umumiy tushuncha 2. oronimlar va ularning farqlovchi xususiyatlari 3. fitotoponimlar, zootoponimlar va gidronimlar tayanch ibora va atama!ar: oronim, gidronim, iqlim va ob-havo xususiyatlari bilan bog'liq toponimlar, fitotoponim, zootoponim. ko'p asrlar davomida tabiat hodisa va jarayonlarini kuzatgan xalq tabiat landshaftlari va ularning komponentlarini joy nomlarida aniq aks etishga harakat qilgan. shu sababdan, tabiat hodisalarini aks etuvchi toponimlar - yer yu/.ida keng tarqalgan. ular orasida relef shakllari va elementlari (oronimlar - tog'lar. cho'qqilar, tepalik. plato. do’nglik, vodiy. dara. jarlik, pa...

This file contains 5 pages in DOCX format (22.3 KB). To download "tabiiy-geografik omillar asosida shakllangan toponimlar", click the Telegram button on the left.

Tags: tabiiy-geografik omillar asosid… DOCX 5 pages Free download Telegram