toponimik sinflar va ularning tasnifi

DOCX 5 pages 20.4 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 20.4 KB

File type DOCX

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

mavzu:toponimik sinf (klass)lar, ularning tavsifi va turlarga ajratish mezonlari. reja: 1. toponimik sinf (kluss)lar, ularning tasnifi va turlarga ajratish mezonlari. 2. geografik nomlarning paydo bо‘lishi va shakllanish xususiyallariga ко‘ra lurlari. 3. melaforik, ко‘chma (migrant) nomlar va detoponimizatsiya tayanch ihora va atamalar: klassifikatsiya, mezon, turlarga ajratish, mela/ora, migrant nomlar, deioponimizatsiya. har qanday klassifikatsiya ko'pincha ancha murakkab va bahstalab masala. toponimlar klassifikatsiyasi ham bundan mustasno emas, chunki geografik nomlar turli-tuman, ajoyib va g'aroyib, ularni turlarga ajratish, har bir nomni til qoidalari nuqtai nazardan, tarixiy shakllanishi va semantikasiga qarab tahlil qilish ancha murakkab masala hisoblanadi. mutaxassislar, geografik nomlarning turli xil klassifikatsiyasini taklif qilishgan bo'isa ham, ammo bu masalada yagona va mushtarak qarash mavjud emas. binobarin, hozirga qadar toponimlarning sodda, universal va mantiqan to'g'ri ilmiy klassifikatsiyasi ishlab chiqilmagan. e.m.murzayev bu masalaga e'tibor qaratib shunday yozadi: “har qanday davlat yoki hududiy biriiklar murakkab, ko'p qatlamli tirik va o'zgaruvchan toponimiya tizimiga ega bo'lganligi bois, barcha talablarga …

2 / 5

nomistlarni qanoatlantirsa. tarixchi va geografiar uni ma'qullashmagan yoki aksineha, geograf toponomistlarga ma'qul bo'lsa ham tilshunos va tarixchilarni qanoatlantirmagan va hokazo. joy nomlarini klassifikatsiyalash o'z tarixiga ega. olimlar ilk bor xix asrda joy nomlarini turli morfologik guruh va semantic tiplarga bo'lib, ilmiy jihatdan klassifikatsiyalashga harakat qilganlar. v.p.semenov-tyan-shanskiy (1924), l.l.gumetskaya (1932). a.m.selishev (1939), v.tashitskiy (1946), h.m.murzayev (1979), a.v.superanskaya (1985) kabi olimlar nomlarning turlicha klassifikatsiyasini taklif qilishgan. masalan, taniqli rus olimi v.p.semenov-tyan-shanskiy (1924) joy nomlarini quyidagi guruhlarga bo'lgan: kishilar ismi, familiyasi va laqabi; diniv bavramlar; tarixiy voqea-hodisalar; etnonimlar; voqea va kishilar sharafiga: joyning geografik xususiyatlari asosida paydo bo'lgan nomlar. mutaxassislar toponimlarni klassifikatsiyalashda turli xil omillarni (lisoniy, tarixiy. geografik. ijtimoiy) asos qilib olishgan. ularning har biri o'ziga xosligi bilan alohida ajralib turadi. taklif etilgan klassifikatsiyalar orasida h.m.murzayevning (1979) toponimlarni obyekt nomlariga qarab (oronimlar, gidronimlar. fitonimlar, zoonimlar, oykonimlar) klassifikatsiyalash usuli eng oddiy va qiyosan maqbul hisoblanadi. o'zbekiston toponimist olimlari tomonidan ham geografik nomlarni klassifikatsiyalashga oid …

3 / 5

ngan nomlar; xalq, qabila va urug'larga bog'liq nomlar; shaxslarning ismfamiliyalariga qo'yilgan nomlar; afsonaviy va diniy nomlar; g ’aroyib nomlar; yangi zamon nomlari; keyingi vaqtda p.n.g'ulomov toponimlar klassifikatsiyasining ikki bosqichli tizimini taklif qildi. taniqli olim dastlab toponimlarni uchta yirik guruhga (joyning tabiiy xususiyatlariga bog'liq holda paydo bo'lgan nomlar; ijtimoiyiqtisodiy, siyosiy holatlar bilan bog'liq holda paydo bo'lgan nomlar; afsonaviy va g'aroyib nomlar) bo'lib, keyin ularning har birini alohida turlarga ajratgan. i. joyning tabiiy xususiyatlariga bog'liq holda paydo bo'lgan nomlar guruhini sakkizta (joyning geografik o'rni bilan bog'liq nomlar; joyning o'ziga xos xususiyatiga bog'liq nomlar; joyning relefiga bog'liq nomlar; joyning iqlimi, meteorologik elementlariga bog'liq nomlar; suv bilan bog'liq nomlar; o'simliklar, ularning turlari bilan bog'liq nomlar; hayvonlarga bog'liq joy nomlari: foydali qazilmalarga bog'liq hosil bo'lgan nomlar) alohida turga ajratgan; 2. ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy holatlar bilan bog'liq holda paydo bo'lgan toponimlar. ular turli xalqlar. elatlar, urug'lar, ularning rivojlanishi, bosib o'tgan yo'llari, siyosiy tuzumi, tarixi, shug'ullangan kasb-hunarlari bilan …

4 / 5

pmagan. geograf olimlar (h.m.murzayev, h.h.hasanov. s.qorayev) tomonidan taklif qilingan klassifikatsiyalar toponimika uchun ancha qulayligi va mukammalligi bilan e'tiborga molik. o`tgan asrning oltmishinchi yillaridan boshlab o’zbekistonda nomlarni lingvistik aspektda o`rganish boshlandi. ularni til xususiyatlariga qarab, klassifikatsiyalashga alohida e'tibor qaratildi. masalan. sh.qodirova “toshkent mikrotoponimiyasining nomlanish prinsiplariga doir” (1966), z.do’simov “toponimlar tasniil masalasiga doir” (1978). n.oxunov “o’zbekiston toponimiyasi” (2005), t.enazarov “o’zbek nomshunosligi” (2015) kabi asarlarida bu masala qisman o`rganilgan. xususan, z.do’simov “toponimlar tasniil masalasiga doir” nomli maqolasida toponimlarni asosan ikki yo’nalishda. leksiksemantik va grammatik tuzilishiga ko’ra klassifikatsiyalashni eng qulay va maqsadga muvofiq deb yozgan. joy nomlari morfologik xususiyatlari, qaysi tilga mansubligi. etimologiyasi, semantikasiga qarab ham klassifikatsiyalangan. masalan, semantik klassifikatsiya quvidagicha ko’rinishga ega: tabiiy-geografik omillar asosida shakllangan toponimlar, antropotoponimlar, etnotoponimlar moddiy ishlab chiqarish bilan bog’liq toponimlar. savdo-transport va diniy e'tiqodlar bilan bog’liq toponimlar. so'nggi yillarda tadqiqotchilar klassifikatsiyaning shu turiga ko'proq e ’tibor berishayapti. taklif qilingan barcha klassifikatsiyalarni ijobiy jihatlari bilan birga, tarkibiy qismlarida mu …

5 / 5

ga yana bir bor ishonch hosil qilish mumkin. chunki. uchta asosiy talabning birinchisiga. -geografiya, ikkinchisiga, -lingvistika, uchinchisiga, toponimikaning o'zi javob berishi kerak bo'ladi. bundan keyin. asosiy vazifa toponimikaning mustaqil majmuaviy fan sifatida sohaga oid yaratilgan ilmiy tamoyillar tizimidan kelib chiqib, masalaga yondoshish zarur bo'ladi. faqat shunda, toponimlarning yagona va hammabop ilmiy klassifikatsiyasini yaratiiishi yaqin kelajak ishi bo'lishi mumkin. ko‘chma (migrant) toponimlar. toponimikada joy nomining ko'chishi keng tarqalgan lisoniy va nolisoniy hodisa sanaladi. geografik nomlarning ko'chib o'tish hodisasi qadimiy davrlarda ham bo'lgan, hozirgi davrda ham davom etmoqda. shu sababdan, nomlarni ko'chishini doimiy toponimik jarayon deb qarash kerak. h.hasanov ko'chma nomlar haqida gapirib qiziqarli misol keltirgan. olimning yozishicha: “andijon yonidagi qashqarqishloq ko'chib kelgan qashqarliklar o'rnashgan joy ma'nosida. shunisi ham ma'lumki, biz qashqarlik deb umuman uyg'urlarni aytamiz. sinszyanning eng tarixiy shahri qashg'ar bo'lganidan shu nom mashhur bo'lib ketgan. shu bilan birga uyg'urlar ham o'zbeklarni, asosan farg'ona vodiysidan ko‘chib borgan kishilarni, “anjanlik” deb ataganlar.

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "toponimik sinflar va ularning tasnifi"

mavzu:toponimik sinf (klass)lar, ularning tavsifi va turlarga ajratish mezonlari. reja: 1. toponimik sinf (kluss)lar, ularning tasnifi va turlarga ajratish mezonlari. 2. geografik nomlarning paydo bо‘lishi va shakllanish xususiyallariga ко‘ra lurlari. 3. melaforik, ко‘chma (migrant) nomlar va detoponimizatsiya tayanch ihora va atamalar: klassifikatsiya, mezon, turlarga ajratish, mela/ora, migrant nomlar, deioponimizatsiya. har qanday klassifikatsiya ko'pincha ancha murakkab va bahstalab masala. toponimlar klassifikatsiyasi ham bundan mustasno emas, chunki geografik nomlar turli-tuman, ajoyib va g'aroyib, ularni turlarga ajratish, har bir nomni til qoidalari nuqtai nazardan, tarixiy shakllanishi va semantikasiga qarab tahlil qilish ancha murakkab masala hisoblanadi. mutaxassislar, geografik...

This file contains 5 pages in DOCX format (20.4 KB). To download "toponimik sinflar va ularning tasnifi", click the Telegram button on the left.

Tags: toponimik sinflar va ularning t… DOCX 5 pages Free download Telegram