xvii asr –xix asrning birinchi yarmida o’zbek adabiy tili

PPTX 14 sahifa 370,7 KB Bepul yuklash

14 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 370,7 KB

Fayl turi PPTX

Sahifalar 14

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 14

слайд 1 xvii asr –xix asrning birinchi yarmida o’zbek adabiy tili bajardi:umarova d sharifjonova d 1.abulg’ozi bahodirxon tarixiy asarlari tili. 2.turdi farog’iy asarlari tili va uslubi. 3.munis xorazmiy va o’zbek adabiy tili. 4.gulxaniy asarlarining til xususiyatlari. reja: abulg'ozi bahodirxonning "shajarai turk " va ''shajarai tarokima'' asarlari haqida. «shajarayi tarokima» 1660-1661-yillarda turkman mullalari, shayxlari va beklarining iltimosi bilan yozilgan, asarda turkmanlar tarixi, turkman urug‘lari (solur, bayandur, taka, yavmut, tevachi)ning kelib chiqishi yoritilgan. asarning o‘nlab qo‘lyozmalari mavjud, ular o‘zbekiston, turkmaniston, rossiyada saqlanadi. qurbongeldi o‘razmuhammad tomonidan ko‘chirilgan qo‘lyozma toshkentda saqlanadi. bu asarning tanqidiy matni, ruscha tarjimasi va lingvistik tadqiqoti 1958-yili leningradda (hozirgi sankt-peterburgda) nashr etilgan. asar 1995-yilda qozoqboy mahmudov tomonidan kirill alifbosida e’lon qilinadi. “shajarayi turk” asari 1663-1664-yillarda bitilgan. so‘z boshi va 9 bobdan iborat. asar abulg‘ozi vafotidan so‘ng uning o‘g‘li anushaxon topshirig‘iga muvofiq mahmudbiy ibn mulla muhammad urganchiy tomonidan nihoyasiga еtkazilgan, qozonda rumyansev (1825), sablukov (1854). demezon (1871)lar tomonidan litografik usulda nashr …

2 / 14

idagilarni yozadi: «hamma ulug‘lar, ham oddiy kishilar tushunsun teb, men bu tarixni turkiy tili bila aytdim. turkiyni ham andoq aytubmenkim, besh yashar o‘g‘lon ham tushunur. tushunush oson bo‘lsun teb, men chig‘atoy turkisindin, forsicha va arabchadin bir dona ham so‘z qo‘shmadim”. haqiqatan ham abulg‘ozi asarlarining tilini kuzatar ekanmiz, unda san’atkorlarcha badiiy qayta ishlangan xalq so‘zlashuv tilining namunasini ko‘ramiz. abulg‘oziy bahodirxon xalq og‘zaki ijodi namunalaridan unumli foydalangan: “öksük öz kindigin özi kesär”, “on darveš bir palās ustïğa sïğar, ikki pādšāh jahānğa sïğmas”, “ït semirsä egäsini qapar” singari. asarlarda arabcha so‘zlarga nisbatan turkiy so‘zlar ko‘p o‘rinni egallagan. unda ulkan, bitmäk, ulus, yalavač, tilmač, ušaq, körklük, kent, čarlatmak, bölük kabi turkiy so‘zlar qo‘llangan. asarlar fonetikasida so‘z boshidagi d -t ga o‘tadi: degän - tegän, deb -teb, dedük - tedük. ba’zi o‘rinlarda so‘z boshida y-j ga o‘tadi: yav - jav, yol -jol (xorazmda j lovchi o‘g‘uz shevalari mavjud bo‘lganligi). -q, -k undoshi bilan tugagan ikki …

3 / 14

abdulhamid majidiy tomonidan topilgan va 1925-yilda “zarafshon” gazetasida chop etilgan. 1951-yilda h.yoqubov, 1971-yilda a.hayitmetov tomonidan tanlangan asarlari e’lon qilingan. turdi she’rlarining tili, badiiy uslubi xalqqa nihoyatda yaqinligi bilan ajralib turadi: “el rabātu tora qonaq”, “yağ išqārdïn aluru qara suvdïn qaymaq” kabi. turdi she’rlarida xalq tilida qo‘llanadigan leksika ko‘plab aks etgan. masalan, leksik jihatdan o‘sha davr xalq jonli tilining boyligida bo‘lgan et, mālïn biti, tayaq, toğanaq, mašaq, oraq, tamaq, baŋï, qïrčanğï, süpründi, möndi, bedum, mağzava, čikkä-pükkä, xaqan, ušaq, sökilmäk kabi so‘zlarni ko‘p ishlatishi bilan ajralib turadi. o‘g‘uz tillariga xos jo‘nalish kelishigi -a, -ä, o‘tgan zamon fe’lining birinchi shaxs birligi -dïman, -dimän affiksi bilan hosil qilingan: еrä, yašïma, qašïma, qurdïman, sürdimän, kördimän. hozirgi-kelasi zamon fe’li bo‘lishsiz shakli -man, sifatdosh -ğan, -gän, -an, ravishdosh -ïb, -ib affikslari bilan yasalgan: alman, qolğan, tutğan, yüvgän, salan, tutïb, ešitib. harakat nomiga jo‘nalish kelishigi affiksi qo‘shilganda, fonetik o‘zgarish yuz beradi: zarnï jam aylamağa, yüzini körmägä hasratda boldum. …

4 / 14

asarlarini kitobat qilgan. xattotlikni ilmiy-nazariy jihatdan takomillashtirishga bag‘ishlangan, 352 misradan iborat “savodi ta’lim” risolasi 1804-yilda yozilgan. o‘zbek xalqi tarixini yorituvchi noyob manba sanalgan “firdavsul iqbol” asarida qadimgi davrlardan 1813- yilgacha bo‘lgan voqealar haqida ma’lumot beriladi. 5 bobdan tashkil topgan asar shoirning jiyani ogahiy tomonidan yakuniga yеtkazilgan. leksik jihatdan o‘sha davr uchun xarakterli bo‘lgan badiiy vosita sifatida izofali birikmalarning ko‘p ishlatilishidir: ahli dāniš, ahli gulšan, ātaši išqïŋ, ganji husn, guli latif kabilar. ikkinchidan, xalq so‘zlashuv tilidagi boyliklardan ustalik bilan foydalanilgan: umač, atala, taŋ, laŋ, yavğan, taqïr-tuqur, šaqur-šuqur, qabağ, tapuq, qapu, evür, yurumaq, batan kabi. mutaxassislarning ta’kidicha, “devoni munis”da 5500 atrofida77 leksema qo‘llanilgan. munis asarlari tilida qaratqich kelishigi -nïŋ, -ning, -ïŋ, -iŋ, tushum kelishigi -nï, -ni, -n, chiqish kelishigi -din shakllariga ega: munïŋ, anïŋ, tilidin, bašlarnï, köŋülni, oğlïn, jununidin. jo‘nalish kelishigining -ğa -gä, -qa, -kä, -a affikslari uchraydi: giyahg‘a, kimga, nuqsonima, topuqqa kabi. ravishlar kibi, yaŋlïğ, ču, čun, boyla, boylakïm so‘zlari bilan …

5 / 14

a 400 dan ziyod maqol hamda hikmatli so‘zlar qo‘llangan. gulxaniy uslubning ravon va ommaga tushunarli bo‘lishi uchun xalq og‘zaki ijodidan samarali foydalangan. buni quyidagilarda ko‘ramiz. 1. asarning ayrim hikoyalari xalq og‘zaki ijodiga xos so‘zlar bilan boshlanadi: bar edi farğanada bir carbān. 2. folklorning ommaviy janrlaridan biri bo‘lgan maqollardan nihoyatda o‘rinli foydalangan: evi bilän sözlägänniŋ qurbāni bol, ikki süyüklik bir köŋilgä sïğmas, boynïda illati barnïŋ ayağï qaltïrar kabi. 3. leksik jihatdan xalq so‘zlashuv tiliga doir leksemalarni ko‘plab ishlatilgan: ebi, tevä, täkä, ayran, sapal, burunduq, taylaq, qonaq, aqsaq, boqaq, kulba, yantaq, sačbağ, boydaq, tušav, lačïn, qarčïğay, qïzïlïštan singari. jonli tilda bo‘lgan ïtarčï - it boquvchi; qïğan – qilgan, burnağï – avvalgi, čečmäk – yеchmoq so‘zlari qayd etilgan: ït qïğannï ïtarčï qïlmas, burnağïlar masalidürki, er baïğa iš tüšsä, etük čečmäy suv kečär. shuningdek. ayrim frazeologik birikmalar ham ifodalangan: ağzïnï bir bürčidin chiqar, ağïz ašğa еtgändä burnï qanagan, xās tarbuznï qoltuğuŋga alma va boshqalar. …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 14 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"xvii asr –xix asrning birinchi yarmida o’zbek adabiy tili" haqida

слайд 1 xvii asr –xix asrning birinchi yarmida o’zbek adabiy tili bajardi:umarova d sharifjonova d 1.abulg’ozi bahodirxon tarixiy asarlari tili. 2.turdi farog’iy asarlari tili va uslubi. 3.munis xorazmiy va o’zbek adabiy tili. 4.gulxaniy asarlarining til xususiyatlari. reja: abulg'ozi bahodirxonning "shajarai turk " va ''shajarai tarokima'' asarlari haqida. «shajarayi tarokima» 1660-1661-yillarda turkman mullalari, shayxlari va beklarining iltimosi bilan yozilgan, asarda turkmanlar tarixi, turkman urug‘lari (solur, bayandur, taka, yavmut, tevachi)ning kelib chiqishi yoritilgan. asarning o‘nlab qo‘lyozmalari mavjud, ular o‘zbekiston, turkmaniston, rossiyada saqlanadi. qurbongeldi o‘razmuhammad tomonidan ko‘chirilgan qo‘lyozma toshkentda saqlanadi. bu asarning tanqidiy matni, ruscha tarjimas...

Bu fayl PPTX formatida 14 sahifadan iborat (370,7 KB). "xvii asr –xix asrning birinchi yarmida o’zbek adabiy tili"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: xvii asr –xix asrning birinchi … PPTX 14 sahifa Bepul yuklash Telegram