fe’l nisbatlari

PPT 35 pages 241.3 KB Free download

35 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 241.3 KB

File type PPT

Pages 35

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 35

презентация powerpoint fe’l so’z turkumi fe’l nisbatlari fe’lning vazifa shakllari fe’lning munosabat shakllari nisbat kategoriyasi. fe’ldan anglashilgan harakatning bajaruvchi va bajariladigan harakat o‘rtasidagi munosabatining ifodala-nishi fe’l nisbati deyiladi. masalan: sobir akasidan kelgan xatni alisherga o‘qitdi gapida sobir ega, alisherga to‘ldiruvchidir. ushbu gapda asosiy harakat bajaruvchi alisher, ya’ni to‘ldiruvchi bo‘lib, sobir, ya’ni ega harakat bajarilishida vosita bo‘lgan shaxs xolos. jumladagi ikki bajaruvchi orasidagi harakat bajarish bilan bog‘liq ana shunday munosabat fe’lning nisbat shakli orqali ifodalanadi: o‘qi+t+di fe’l nisbati maxsus shakl yasovchi affikslar vositasida ifodalanadi. bu affikslar fe’lning lug‘aviy ma’nosini batamom yangilamay, unga qo‘shimcha ma’no bo‘yog‘i qo‘shadi. qiyoslang: yuv+(di)-yuv+in+(di) - yuv+il+(di) - yuv+ish+(di) – yuv+dir+(di). ba’zi fe’llarga nisbat qo‘shimchalari birdan ortiq qo‘shilib kelishi ham mumkin: yoz+dir+il+di, beza+n+tir+ish+di. bunday holda fe’l nisbati oxirgi nisbat qo‘shimchasiga qarab belgilanadi. fe’l nisbatlarning quyidagicha beshta turi bor: . aniq nisbat. harakatning ega orqali ifodalangan shaxs yoki narsa tomonidan bajarilganini yoki bajarilmaganini ifodalaydi. to‘ldiruvchi esa harakatning obyekti bo‘ladi. …

2 / 35

lgan qo`shma affiks) affiksini qo`shish bilan: zavq-lan, tinch-lan, shod-lan kabi; g) –ish qo`shimchasini qo`shish bilan: ker-ish kabi. barcha fe’l negizlaridan (o`timli, ba’zi bir o`timsiz) o`zlik nisbati yasalmaydi: so`ra, bor, yugur kabi. ba’zi fe’l negizlarining, aksincha, aniq nisbati yo`q: quvon, seskan kabi. majhullik nisbati -l, -n, in, -il bu shakldagi fe’lda harakat bajaruvchisi sub’ekt (ega) emas, ob’ekt (to`ldiruvchi) sanaladi yoki harakatning haqiqiy bajaruvchisi noma’lum bo`ladi. masalan: ot-aravalar birin-ketin saroyga olib kirildi (h.g`.) gapida olib kirildi harakatining bajaruvchi sub’ekti noma’lum, ot-aravalar so`zi ega vazifasida kelsa-da, ob’ekt vazifasini bajargan. kesimi majhullik nisbatidagi fe’l bilan ifodalangan gap qurilishi tilshunoslikda passiv konstruktsiya deb yuritiladi. majhullik nisbati quyidagi qo`shimchalar bilan yasaladi: a) fe’l negiziga unlidan so`ng –l, undoshdan so`ng –il affiksini qo`shish bilan: yasa-l(-di), ata-l(-di), yut-il(-di), sot-il(-di) kabi; b) fe’l negiziga unlidan so`ng –n, undoshdan so`ng –in affiksini qo`shish bilan: bastala-n(-di), ol-in(-di) kabi. majhullik nisbatdagi fe’lni hosil qilishda –l (-il) affiksi ko`proq qo`llaniladi. ba’zan ayni bir …

3 / 35

fiksini qo`shish bilan: sana-sh(di), yugur-ish(di) kabi; b) so`z o`zagiga –lash (-la+-sh qo`shma affiksi) affiksini qo`shish bilan: yordam-lash(di), bahs-lash(di) kabi. orttirma nisbat bu nisbat shaklida harakat grammatik sub’ekt (ega)ning boshqa bir sub’ekt yoki ob’ektga ta’siri, tazyiqi bilan bajariladi. masalan: biz hamid olimjon bilan bunday oydin, musaffo kechalarni ko`p o`tkazganmiz (g`.g`.) gapida ikkita sub’ekt mavjud bo`lib, asosiy sub’ekt vositali to`ldiruvchi (hamid olimjon bilan), ikkinchi darajali sub’ekt esa ega (biz) vazifasida qo`llangan bo`lib, o`tkazganmiz harakati sub’ektning sub’ektga ta’siri natijasida bajarilgan. shuningdek, orttirma nisbatdagi fe’lda faqat bir sub’ekt mavjud bo`ladi. bunday holda harakat ob’ektga (to`ldiruvchiga) o`tadi. masalan: u kitob keltirdi kabi. orttirma nisbat fe’l negiziga quyidagi affikslarni qo`shish bilan yasaladi: a) fe’l negiziga –t affiksini qo`shish bilan: qisqart, boyit kabi; b) fe’l negiziga –tir (-dir) affikslarini qo`shish bilan: keltir, chaqirtir, kuldir, buzdir kabi; v) sh, ch, t, undoshlari bilan tugagan fe’l negizlariga –ir affiksini qo`shish bilan: shoshir, ichir, botir kabi; g) oxiri undosh bilan …

4 / 35

di) harakat nomi (ot so`z turkumi singari ega, ot-kesim, qaratqich aniqlovchi, to`ldiruvchi bo`lib keladi) sof fe’l deb zamon, shaxs-son, mayl qo`shimchasini olgan fe`llarga aytiladi: bugun bizni televizorda ko`rsatishdi. biz bundan juda mamnun bo`ldik. tutgan ro`zalarimiz dargohida qabul bo`lsin. ravishdosh fe`lning ravishga xoslangan shakli bo`lib, ravish singari harakat bildiruvchi so`zga bog`lanadi va uning belgisini bildirib keladi. ravishdosh quyidagi turlarga bo`linadi: holat ravishdoshi-harakat-holatning qay holatda bajarilishini bildiradi. quyidagi qo`shimchalar orqali hosil bo`ladi. qay holda? qanday? qay vaziyatda kabi so`roqlarga javob bo`ladi: -(i)b doskaga qarab o`tiring. voqeani kulib gapirib berdi. –gancha binoga angrayib qaradi. –(a)y o`qiy-o`qiy charchab uxlab qoldi. –may (-masdan) haydovchi yo`ldan ko`z uzmay ketishi mumkin emas. 2. payt ravishdoshlari: harakat-holatning bajarilish vaqtini bildirib, qachon? so`rog`ini oladi: qo`shimchalari: –gach (-kach,-qach) ramazon kelgach, hamma o`zgacha kayfiyatga beriladi. –guncha (-kuncha,-quncha) quyosh chiqquncha ko`p narsaga ulgurishimiz kerak. 3. maqsad ravishdoshi: harakatning bajarilish maqsadini bildiradi, nega? nima maqsadda? so`roqlarini oladi. –gani(-kani, -qani) qo`shimchalari orqali yuzaga keladi: …

5 / 35

- maslik masalan: o'qish, bormoq, o'ynash kabi. harakat nomi. bir tomondan, fe'lga xos bo'lgan o'timli-o'timsizlikka, nisbat kategoriyasiga va boshqarish xususiyatlariga ega. bundan tashqari, harakat nomida hozirgi-kelasi zamon ottenkasi ham bor. bu ottenka qulay sharoitda aniq zamon ma'nosiga aylanadi. masalan: kitob olmoq uchun keldim, g'o'zani sug'orish kerak kabi. ikkinchi tomondan, otga xos bo'lgan son, egalik, kelishik qo'shimchalarini olib, gapda ega, to'ldiruvchi, ba'zan kesim vazifalarini bajaradi. masalan: 1.o'qitish uchun esa bo'sh joy yo'q (h.o.). 2.besh-olti bekatgacha tikka borish kishini charchatib qo'yadi. 3.har dilda quyosh yondirmoq burchim. 4.ishlashning foydasi keyin bilinadi. hozirgi o'zbek tilida –sh, -ish qo'shimchalari bilan yasalgan harakat nomi vaqtli matbuotda, ilmiy asarlarda ko'p uchraydi. bu forma kalka yo'li bilan, ya'ni so'zning o'zi emas, balki uning ma'nosi o'zlashtirilib, yangi atama yaratishda, ayniqsa, faol qatnashadi. masalan: proizvodstvo-ishlab chiqarish, dom otdixa-dam olish uyi, prixod-kelish, uxod-ketish, nablyudeniya-kuzatish, pedagogicheskoye chteniya-pedagogik o'qish kabilar. –moq qo'shimchasi bilan yasalgan harakat nomi esa, hozirgi adabiy tilda kamdan-kam ishlatiladi. bir-biriga …

Want to read more?

Download all 35 pages for free via Telegram.

Download full file

About "fe’l nisbatlari"

презентация powerpoint fe’l so’z turkumi fe’l nisbatlari fe’lning vazifa shakllari fe’lning munosabat shakllari nisbat kategoriyasi. fe’ldan anglashilgan harakatning bajaruvchi va bajariladigan harakat o‘rtasidagi munosabatining ifodala-nishi fe’l nisbati deyiladi. masalan: sobir akasidan kelgan xatni alisherga o‘qitdi gapida sobir ega, alisherga to‘ldiruvchidir. ushbu gapda asosiy harakat bajaruvchi alisher, ya’ni to‘ldiruvchi bo‘lib, sobir, ya’ni ega harakat bajarilishida vosita bo‘lgan shaxs xolos. jumladagi ikki bajaruvchi orasidagi harakat bajarish bilan bog‘liq ana shunday munosabat fe’lning nisbat shakli orqali ifodalanadi: o‘qi+t+di fe’l nisbati maxsus shakl yasovchi affikslar vositasida ifodalanadi. bu affikslar fe’lning lug‘aviy ma’nosini batamom yangilamay, unga qo‘shimcha ma’no...

This file contains 35 pages in PPT format (241.3 KB). To download "fe’l nisbatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: fe’l nisbatlari PPT 35 pages Free download Telegram