uyg'onish davrida tabiyot fanining taraqqiyoti

PPT 38 pages 1.7 MB Free download

38 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.7 MB

File type PPT

Pages 38

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 38

uyg’onish davrida tabiyot fanining taraqqiyoti. uyg’onish davrida tabiyot fanining taraqqiyoti. reja: uyg’onish davrining o’ziga hos jihatlari. karl linney sistemasi va uning tahlili. epigenez va preformizm oqimlari. transformizm bilan kreotsinizm o’rtasidagi kurash. uyg`onish davrining umumiy tavsifi tabiatni hozirgacha tadqiq etish solnomasi yevropada xv asrning ikkinchi yarmidan boshlangan. bu davr fanda «uyg`onish» davri deb atalgan. xv asrning ikkinchi yarmi buyuk geografik kashfiyotlar bilan xarakterlanadi. xv asrda afanasiy nikitin quruqlik orqali, vasko da gama dengiz yo`li orqali hindistonni kashf etadilar. xristofor kolumb 1492—94 yillarda amerika, kuba va antil, porto-riko, yamaykani kashf etadi. amerigo vespuchchi esa 1501 yili janubiy amerika sohillarini tekshirgan. 1519—1522 yillarda fyernand magelland yer kurrasini birinchi marta aylanib chiqqan. nihoyat, 1770—1771 yillarda ingliz djeyms kuk avstraliyani kashf etadi. shu tariqa dunyoning hozirgi zamon xaritasi yaratilgan. o`zga yerlar aholisi bilan savdo-sotiq va iqtisodiy aloqalar bog`lanishi yevropadagi ko`pgina davlatlarda ishlab chiqarishni kengaytirishga imkon bergan. oqibatda xv asrning oxiriga kelib, yevropaning ko`p davlatlarda ishlab …

2 / 38

’iy sistemasini mashhur shved olimi karl linney rivojlantirdi. fan fidoyisi 10 mingdan ortiq o‘simlik, 4200 dan ortiq hayvon turlarini tavsiflab berdi. turlarni avlodlarga, avlodlarni esa oilalarga, oilalarni turkumlarga, turkumlarni esa sinflarga birlashtirdi. k. linney zamonida biologiyaning juda ko‘p sohalari hali rivojlanmagan edi. shu sababli k. linney o‘simlik va hayvonlarning ayrim belgilarigagina asoslangan holda sun’iy sistema tuzishga muvaffaq bo‘ldi. karl linney asarlari karl linney barcha o‘simliklarni changdonlari soniga, changchi iplarining uzun-qisqaligiga va birlashishiga qarab 24 sinfga ajratgan. yashirin nikohlilar linney sistematikasidagi kamchiliklar nimada? sabzi bilan smorodinaning changchisi 5 ta bo`lganligi uchun linney sistemasida ular 5-sinfga, qamish, sholi, qoraqatning changchisi 6 ta bo`lganligi uchun 6-sinfga kiritilgan. vaholanki, hozirgi zamon tabiiy sistemasiga ko`ra, sholi bilan qamish gulli o`simliklarning bir pallalilar, qolganlari esa ikki pallalilar sinfiga mansub. sabzi soyabonguldoshlar, qoraqat- qoraqatdoshlar, sholi, qamish- boshoqdoshlar oilasining vakillaridir. ? * karl linneyning hayvonlar sistematikasi. karl linney hayvonlarni sistemaga solishda tashqi tuzilishi hamda qon aylanish va nafas …

3 / 38

`rganish fanda epigenez va preformizm oqimlarini vujudga keltirdi. epigenez oqimiga angliya olimi garvey asos solgan. u qushlar, sut emizuvchilarning embrional rivojlanishini o`rganib, faqat qushlar emas, balki sut emizuvchilar ham tuxumdan rivojlanishini ta’kidlagan. golland olimi svammerdam xvii asrning 60—70-yillarida hasharotlar metamorfozini o`rgandi va ularda organlar oldindan tayyor holda mavjud bo`ladi, deb qayd qildi. u epigenez oqimini tanqid qilib, preformizm oqimini himoya qildi, xvii asr oxirida anton levenguk mikroskopda spermatozoidlarni kuzatishga muvaffaq bo`ldi. odam animal spermatozoidi preformistlar * animalkulistlar barcha organlarga ega bo`lgan kichik organizm spermatozoidda ularning muxoliflari bo`lgan ovistlar dastlabki murtak (embrion) tuxum hujayrada joylashgan, deb ta’kidlashganlar. transformizm g`oyalarining paydo bo`lishi. morfologiya, qiyosiy anatomiya, embriologiya, fiziologiya va sistematika fanlarining rivojlanishi tufayli xvii asr oxirida tabiiyot fanida to`plangan juda ko`p dalillar turlar o`zgarmaydi, degan g`oya noto`g`ri ekanligini tasdiqladi. buning natijasida xviii asrda o`simliklar bilan hayvonlar turi o`zgarishi mumkin, deb ta’kidlaydigan transformizm g`oyasi paydo bo`ldi. transformizm bu haqiqiy evolyutsion ta’limot bo`lmay, uning boshlang`ichidir. …

4 / 38

da transformistik g`oyalarni ayniqsa yaxshi ifodalagan. uning 1759 yili nashr etilgan «yer qatlamlari haqida» degan asarida yerdagi barcha ko`rinadigan narsalar va butun olam azaldan biz ko`rib turgan holatdagidek bo`lmaganligini, ya’ni ular o`zgarganligini, hozirgi narsalar azaldan shunday, mana shu holatda yaratilmaganligini, tog`lar, vodiylar, suvlargina emas, balki har xil minerallar butun olam bilan birga paydo bo`lganligini bayon etgan. lomonosov lomonosov qazilma holdagi organizmlarning toshga aylangan qoldiqlarini topilishi qachonlardir yer yuzida sodir bo`lgan halokatlardan dalolat beradi, degan o`sha davrda hukmronlik qilgan fikrga qarshi turdi. u lyayeldan bir necha yil oldin organizmlar ilgari ham hozirgiga o`xshash suv toshqini, yer qimirlashi tufayli nobud bo`lishini, ularning yoshini yer qatlamlariga qarab aniqlash mumkinligini, o`simliklar qoldig`ining chirishi natijasida torf, toshko`mir hosil bo`lganligini qayd qildi. transformizm oqimi kaspar volf (1733—1794) ijodida yanada rivojlantirildi. volf o`sha davrda keng tarqalgan organik formalar o`zgarmas, rivojlanish faqat o`sish, miqdor o`zgarishlaridan iborat, degan g`oyalarga qarshi chiqdi. u o`simliklar bargi, guli, mevasi, urug`i va boshqa …

5 / 38

pigenez nazariyasini e’lon qildi. u epigenez nazariyasini organizmlarning faqat shaxsiy rivojlanishiga emas, balki tarixiy rivojlanishiga ham tatbiq etdi hamda tabiat doim o`zgarishda, rivojlanishda ekanligini tan oldi. volf irsiyat va o`zgaruvchanlik organizmlarning bir-biriga uzviy bog`liq xossasi ekanligini ko`rsatdi. oziq, yorug`lik, harorat, havo, namlik esa o`zgaruvchanlik sabablari ekanligini ta’kidladi. masalan, peterburgdan sibirga ko`chirilgan o`simliklar tanib bo`lmas darajada o`zgarishini, ular janubga ko`chirilganda sibir o`simliklariga ham, peterburg o`simliklariga ham o`xshamasligini, o`simliklar tabiiy sharoitdan dala, bog` sharoitiga ko`chirilganda ham yangi turlar hosil bo`lishini qayd etdi. fransuz tabiatsunoslaridan jorj byuffon (1707—1788) transformizmni evolyutsionistik oqim bilan birga rivojlantirgan olimlar qatoriga kiradi. byuffon taxminiga ko`ra, quyoshdan ajralgan cho`g` holdagi moddadan yer paydo bo`lgan. so`ngra u asta-sekin sovigan. sovish qutblarda tezroq ro`y bergan. sovish tufayli bug` quyuqlashib, suvga aylangan va jala tarzida yog`ilgan. hayot dastlab anorganik tabiatdan hosil bo`lib, organik molekulalardan mayda tirik moddalar hosil bo`lgan. xuddi shu yo`l bilan quruqlikda ham tuzilish darajasi har xil bo`lgan organizmlar rivojlangan. …

Want to read more?

Download all 38 pages for free via Telegram.

Download full file

About "uyg'onish davrida tabiyot fanining taraqqiyoti"

uyg’onish davrida tabiyot fanining taraqqiyoti. uyg’onish davrida tabiyot fanining taraqqiyoti. reja: uyg’onish davrining o’ziga hos jihatlari. karl linney sistemasi va uning tahlili. epigenez va preformizm oqimlari. transformizm bilan kreotsinizm o’rtasidagi kurash. uyg`onish davrining umumiy tavsifi tabiatni hozirgacha tadqiq etish solnomasi yevropada xv asrning ikkinchi yarmidan boshlangan. bu davr fanda «uyg`onish» davri deb atalgan. xv asrning ikkinchi yarmi buyuk geografik kashfiyotlar bilan xarakterlanadi. xv asrda afanasiy nikitin quruqlik orqali, vasko da gama dengiz yo`li orqali hindistonni kashf etadilar. xristofor kolumb 1492—94 yillarda amerika, kuba va antil, porto-riko, yamaykani kashf etadi. amerigo vespuchchi esa 1501 yili janubiy amerika sohillarini tekshirgan. 1519—1522 ...

This file contains 38 pages in PPT format (1.7 MB). To download "uyg'onish davrida tabiyot fanining taraqqiyoti", click the Telegram button on the left.

Tags: uyg'onish davrida tabiyot fanin… PPT 38 pages Free download Telegram