falsafa qonun va kategoriyalarining ijtimoiy jarayonlar dialektikasidagi roli

PDF 16 pages 124.1 KB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 124.1 KB

File type PDF

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

falsafa qonun va kategoriyalarining ijtimoiy jarayonlar dialektikasidagi roli. tayyorladi: orziqulova dilyora tekshirdi: iskandarov.sh falsafa qonun va kategoriyalarining ijtimoiy jarayonlar dialektikasidagi roli. reja:  kirish  kategoriya tushunchasi va uning ta’rifi.  yakkalik, xususiylik va umumiylik dialektikasi.  mohiyat va hodisa dialektikasi.  xulosa  foydalanilgan adabiyoti  falsafa tarixida kategoriyalarga nisbatan turli yondoshuvlar. sharq an'anasida ham, qadimgi yunonistonda ham dialektika kategoriyalarining juftli xususiyati va ularning ziddiyatli munosabatlarini anglashga harakat qilingan. dialektika kategoriyalariga xos bo‘lgan qarama-qarshiliklar birligini tushuntirishga urinishlar jarayonida fikrlash va borliqning qarama-qarshiliklarini birlashtiruvchi yagona asosni topish yo‘lida izlanishlar olib borilgan. mazkur yondashuv natijasida dialektika kategoriyalari umumiy va fundamental xususiyat kasb etib borgan. dialektika kategoriyalarini tizimga solish va formal-mantiqiy fikrlashning umumiy qonunlarini ishlab chiqishga ilk urinish aristotel ijodi bilan bog‘liq. falsafa tarixida aristotel antik falsafani tizimga soluvchisi sifatida namoyon bo‘ladi. uning «organon» asari ishonchli, haqiqiy bilim olish vositasi sifatida qaralgan. («organon» - lot. orqanum - qurol, asbob, aristotel mantiqiy asarlarining …

2 / 16

degan xulosa kelib chiqadi. biroq borliq ziddiyatlari haqidagi fikr qanday qilib ziddiyatlardan xoli bo‘lishi mumkin? hamonki u borliqning ziddiyatligiga ishora qilmas ekan, u qanday qilib haqqoniy bo‘lishi mumkin? shu tariqa falsafiy kategoriyalar va formal mantiq kategoriyalari o‘rtasida farq yuzaga keladi. keyinchalik bu farq formal va dialektik mantiq o‘rtasidagi ziddiyatga aylanadi.  formal mantiq biz qanday fikrlashimiz lozimligini ko‘rsatib, normativ funksiyani bajarish uchun mo‘ljallangan fikrlash qonunlari bilan cheklanadi. dialektik mantiq ham fikrlash va bilish metodlariga qo‘yiladigan talablari bajarilishi lozimligini ko‘rsatadi, biroq ayni vaqtda u dialektik mantiq qonunlari nafaqat bizning tafakkurimizda, balki narsalarning o‘z tabiatida ham amal qiladi, degan fikrga asoslanadi. yangi davr (xvii asr)da kategoriyalarning tahlili. yangi davrda fan yanada rivojlanadi. uning bosh vazifasini olimlar tabiat qonunlarini aniqlashda ko‘radilar. insonning aqli tabiat hodisalarining o‘xshash o‘zaro ta'sirlarida muqarrar tarzda takrorlanuvchi barqaror aloqalar mavjudligini qadim zamonlardayoq payqagan edi. bunda muhim, takrorlanuvchi xossalar fan va falsafa kategoriyalarida qayd etiladi, ularning o‘rtasidagi takrorlanuvchi aloqalar esa …

3 / 16

arning mexanik to‘plami sifatida tasavvur qilingan, bunda narsalar va jarayonlar o‘rtasidagi aloqalar doim ham teran asoslanmagan. olamning ichdan ziddiyatliligi haqidagi tasavvur ko‘p jihatdan yo‘qolgan, qarama-qarshiliklar yo inson tafakkurining norasoligi, yo ayrim narsalar to‘qnashuvi sifatida anglangan. rivojlanish o‘zgarmas narsalar va jarayonlarning aylanma harakati sifatida tushunilgan. matematik bilimning ravnaq topishi olimlar e'tiborini tabiiy hodisalarning sifat jihatidan o‘ziga xosligiga emas, balki asosan ularning miqdor jihatiga qaratishga da'vat etgan. shunday qilib, qadimgilar dialektikasi o‘rnini ma'lum darajada dialektikaning muqobili sifatida tushuniladigan «metafizika» egallaydi. shuni ta'kidlash lozimki, «metafizika» atamasi odatda yo falsafa sinonimi sifatida, yo falsafa bo‘limi - ontologiya sifatida tushuniladi. marksistik an'anada «metafizika» atamasi salbiy ma'no kasb etdi: dogmatizm, tafakkurning torligi, eski, qotib qolgan qarashlarga sodiqlik sifatida talqin qilindi. yangi davr falsafasi va fanining mazkur tavsifi haqiqatga uncha mos kelmaydi, zero yangi davr ilmiy bilimi falsafiy tafakkur tarkibidan uning ajralmas qismi sifatida o‘rin olgan tushunchalar apparatini yaratdi. lomonosov – lavuaze modda va harakatning saqlanishi g‘oyasi; …

4 / 16

vojlanishining o‘ziga xos va ancha yetuk bosqichi hisoblanadi.  ma'lumki, g.gegel falsafasining eng kuchli tomoni dialektika hisoblanadi. u dialektikani mantiq va bilish nazariyasi bilan tenglashtiradi. gegel falsafasida dunyo mutlaq ruhning o‘z-o‘zini rivojlantirishi sifatida namoyon bo‘ladi. mutlaq ruh bir vaqtning o‘zida ham substansiya (borliq asosi), ham sub'ekt, ya'ni o‘z rivojlanishi va bilishining manbaidir. inkorni-inkor gegel falsafasining asosiy tamoyili hisoblanadi. ikki tomonlama inkor etish g‘oyasiga muvofiq mutlaq g‘oyaning rivojlanishi quyidagi uch bosqichdan o‘tadi: sof borliq (tezis), yo‘qlik (antitezis); mavjud borliq vujudga kelish va yo‘q bo‘lish sifatida, shakllanish (sintez). bilishning uch bosqichi (triada) g‘oyasi gegel falsafasini to‘la qamrab oladi. nafaqat gegelning butun falsafasi, balki u ilgari surgan fikrlarning har bir kichik hujayrasi ham uch qismga bo‘linadi («mantiq fani», «naturfalsafa», «ruh falsafasi»). masalan, mantiqni gegel ilohiy aqlga mos keladigan sof aql sohasi sifatida ta'riflaydi. u uch qismdan iborat: - borliq; - mohiyat; - tushuncha.  falsafiy tushunchalar va kategoriyalar bilan ish ko‘rish mahoratini o‘zlashtirish …

5 / 16

ogiya, ijtimoiy falsafa, globallashuv falsafasi ham o‘z kategoriyalar apparatiga egadir. 3. uchinchi guruhni maxsus falsafiy fanlar: mantiq, axloq (etika), estetika kategoriyalari tashkil etadi. masalan, axloq fanida falsafiy bilimning ayni shu sohasi va falsafaning axloq bilan turdosh bo‘limlari – antropologiya, ijtimoiy falsafa, aksiologiyaga xos bo‘lgan kategoriyalar tizimi (yaxshilik va yomonlik, sha'n va qadr-qimmat, hayot ma'nosi, baxt va boshqalar) vujudga kelgan. tushunchalar, mulohazalar, mushohadalar, dalillash va hokazolar mantiq kategoriyalari hisoblanadi. estetikada go‘zallik va xunuklik, fojeaviylik va kulgililik, ulug‘vorlik va tubanlik kabi kategoriyalar qo‘llaniladi. biz esa falsafaning umumiy kategoriyalarini ko‘rib chiqamiz  falsafa kategoriyalari muayyan fanlarning kategoriyalaridan ancha farq qiladi. bu farq shundan iboratki, dialektika kategoriyalari ob'ektiv dunyo hodisalari turkumlarining muhim xossalari va aloqalarinigina emas, balki barcha moddiy jarayonlarga xos bo‘lgan eng umumiy xossalar va aloqalarni aks ettiradi. shunday qilib, dialektika kategoriyalari ob'ektiv dunyoni ideal aks ettirishning o‘ta keng shakllari bo‘lib, ular voqyelikni bilish va ma'naviy-amaliy o‘zgartirishning asosiy tamoyillari bo‘lib xizmat qiladi. ba'zi …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "falsafa qonun va kategoriyalarining ijtimoiy jarayonlar dialektikasidagi roli"

falsafa qonun va kategoriyalarining ijtimoiy jarayonlar dialektikasidagi roli. tayyorladi: orziqulova dilyora tekshirdi: iskandarov.sh falsafa qonun va kategoriyalarining ijtimoiy jarayonlar dialektikasidagi roli. reja:  kirish  kategoriya tushunchasi va uning ta’rifi.  yakkalik, xususiylik va umumiylik dialektikasi.  mohiyat va hodisa dialektikasi.  xulosa  foydalanilgan adabiyoti  falsafa tarixida kategoriyalarga nisbatan turli yondoshuvlar. sharq an'anasida ham, qadimgi yunonistonda ham dialektika kategoriyalarining juftli xususiyati va ularning ziddiyatli munosabatlarini anglashga harakat qilingan. dialektika kategoriyalariga xos bo‘lgan qarama-qarshiliklar birligini tushuntirishga urinishlar jarayonida fikrlash va borliqning qarama-qarshiliklarini birlashtiruvchi yagona asosni ...

This file contains 16 pages in PDF format (124.1 KB). To download "falsafa qonun va kategoriyalarining ijtimoiy jarayonlar dialektikasidagi roli", click the Telegram button on the left.

Tags: falsafa qonun va kategoriyalari… PDF 16 pages Free download Telegram