falsafa qonun va kategoriyalarining ijtimoiy jarayonlar dialektikasidagi roli

PPTX 16 pages 6.0 MB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 6.0 MB

File type PPTX

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

falsafa qonun va kategoriyalarining ijtimoiy jarayonlar dialektikasidagi roli falsafa qonun va kategoriyalarining ijtimoiy jarayonlar dialektikasidagi roli reja kategoriya tushunchasi va uning ta’rifi. yakkalik, xususiylik va umumiylik dialektikasi. mohiyat va hodisa dialektikasi. sharq an'anasida ham, qadimgi yunonistonda ham dialektika kategoriyalarining juftli xususiyati va ularning ziddiyatli munosabatlarini anglashga harakat qilingan. mazkur yondashuv natijasida dialektika kategoriyalari umumiy va fundamental xususiyat kasb etib borgan. falsafa tarixida kategoriyalarga nisbatan turli yondoshuvlar. dialektika kategoriyalariga xos bo‘lgan qarama-qarshiliklar birligini tushuntirishga urinishlar jarayonida fikrlash va borliqning qarama-qarshiliklarini birlashtiruvchi yagona asosni topish yo‘lida izlanishlar olib borilgan. dialektika kategoriyalarini tizimga solish va formal-mantiqiy fikrlashning umumiy qonunlarini ishlab chiqishga ilk urinish aristotel ijodi bilan bog‘liq. falsafa tarixida aristotel antik falsafani tizimga soluvchisi sifatida namoyon bo‘ladi. «organon» asari ishonchli, haqiqiy bilim olish vositasi sifatida qaralgan. («organon» - lot. orqanum - qurol, asbob, aristotel mantiqiy asarlarining umumiy nomi.) bu asarda aristotel, xususan, formal-mantiqiy qonunni ta'riflab, haqqoniy fikrlash ziddiyatsiz fikrlash demakdir deb ta'kidlagan. «metafizika» …

2 / 16

bosh vazifasini olimlar tabiat qonunlarini aniqlashda ko‘radilar. insonning aqli tabiat hodisalarining o‘xshash o‘zaro ta'sirlarida muqarrar tarzda takrorlanuvchi barqaror aloqalar mavjudligini qadim zamonlardayoq payqagan edi. bunda muhim, takrorlanuvchi xossalar fan va falsafa kategoriyalarida qayd etiladi, ularning o‘rtasidagi takrorlanuvchi aloqalar esa tabiat qonunlari sifatida tushuniladi. fan va falsafa qonunlari muhim xossalariga ko‘ar o‘xshash, ikkinchi darajali xossalariga ko‘ra esa bir-biridan farq qiladigan tabiiy jarayonlar rang-barang variantlarining ideal invarianti hisoblanadi. yangi davr faylasuflarining asosiy e'tibori ilmiy bilish metodologiyasi muammolariga qaratiladi. bunda yuzaga keladigan eng katta qiyinchilik ziddiyatlar birligi anglab yetilmagan, empirizm va ratsionalizm dialogi esa empirizmning tantanasi bilan tugagan empirik va nazariy bilimning o‘zaro nisbati muammosidir. lomonosov – lavuaze modda va harakatning saqlanishi g‘oyasi; g.leybnits ta'riflab bergan rivojlanish g‘oyasi; nyuton klassik mexanikasidagi massa, inersiya va harakat, markazga intiluvchi va markazdan qochuvchi kuchlar tushunchalari; tabiatdagi turli-tuman aloqalarning o‘rganilishi; determinizm tamoyilining asoslanishi; mexanik harakat dialektikasi; yer evolyusiyasi haqidagi tasavvur. yangi davr va ma'rifat davri falsafasi dialektika …

3 / 16

ustiga «tashlaydigan» va har xil taassurotlarni tasniflash, ta'riflash va o‘zaro aloqani amalga oshiradigan tushunchalar «to‘ri»ga o‘xshatiladi. kant makon va vaqt tushunchalarini kiritadi. ular bizning o‘z sezgi organlarimiz ko‘rsatgan narsalarni umumlashtirish va anglab yetish qobiliyatimizni tavsiflaydi. hissiyot kategoriyalari idrok aql kant kategoriyalarning to‘rt turkumi: miqdor, sifat, nisbat va modallikni kiritadi. u inson idrokining aprior shakllari ob'ektiv va umumiy mazmunga ega bo‘ladi, buning natijasida tajriba umumiy va zaruriy ahamiyat kasb etadi, deb qayd etadi. kant g‘oyalar deb nomlaydi. kant fikriga ko‘ra, g‘oya mumkin bo‘lgan tajriba chegarasidan chetga chiquvchi tushunchadir. g‘oyalar bizning amaliy va bilish faoliyatimizni tartibga keltiruvchi va tizimga soluvchi sxemalarga aylanadi. kategoriyalar 8 g.gegel falsafasining eng kuchli tomoni dialektika hisoblanadi. u dialektikani mantiq va bilish nazariyasi bilan tenglashtiradi. gegel falsafasida dunyo mutlaq ruhning o‘z-o‘zini rivojlantirishi sifatida namoyon bo‘ladi. mutlaq ruh bir vaqtning o‘zida ham substansiya (borliq asosi), ham sub'ekt, ya'ni o‘z rivojlanishi va bilishining manbaidir. inkorni-inkor gegel falsafasining asosiy tamoyili hisoblanadi. …

4 / 16

, narsani anglash uning tushunchasini anglash demakdir. sub'ektiv tushuncha bizning borliqni bilish usulimiz sifatida ta'riflanadi. umuman olganda gegel mantig‘ida tushunchalar (kategoriyalar)ning rivojlanuvchi tizimi o‘z ifodasini topadi. uning fikricha, tushunchalar dialektikasi narsalar dialektikasini belgilaydi. har bir kategoriya muayyan mazmunga ega bo‘ladi va inkorni-inkor tamoyiliga ko‘ra hal qilinadigan o‘z qarama-qarshiligining mavjudligini nazarda tutadi. natijada yanada umumiyroq tushunchalar tizimi vujudga keladi. gegel naturfalsafasida o‘zi yashagan davrning ma'lum bo‘lgan ilmiy tasavvurlarini bayon etadi. u tabiatni mutlaq ruhning o‘zgacha borlig‘i sifatida tavsiflaydi va uning vazifasi o‘z falsafasining uchinchi qismi – ruh falsafasida amalga oshadigan sintezga zamin yaratishdan iborat ekanligini qayd etadi. gegel ta'riflab bergan tabiatni o‘rganishning asosiy tamoyillari hozirgi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. bular: antireduksionizm, tabiatni o‘rganishga nisbatan yaxlit yondashuv, tabiatning asosiy sohalari: mexanika, fizika, organikaning o‘ziga xos xususiyati kabilardir. kategoriya tushunchasi va uning tasnifi. kategoriya nima? bu savolga javob berish uchun biz qanday fikrlashimiz va o‘z fikrlarimizni boshqa odamlarga qanday yetkazishimizni ko‘rib …

5 / 16

iz qancha katta bo‘lsa, bizning dunyoni anglash borasidagi imkoniyatlarimiz shuncha keng bo‘ladi. ob'ektiv borliqni aniqroq va teranroq aks ettirish uchun inson fikrlash mantiqiy vositalarining muayyan majmuini, tushunchalarning muayyan doirasini yaratadi. tushuncha – bu shunday bir fikrki, unda narsaning takrorlanuvchi xossalari, aloqalari va tomonlari aks etadi. tilda tushuncha so‘z bilan ifodalanadi. masalan, «talaba», «universitet», «auditoriya» so‘zlari muayyan darajada umumiy va mavhumdir. ammo shunday tushunchalar ham borki, ularda shunchaki umumiy emas, balki o‘ta umumiy narsalar va hodisalar qayd etiladi. bunday tushunchalar juda yuqori darajadagi mavhumlashtirish (muayyandan uzoqlashish) mahsuli hisoblanadi. mavhumlashtirishning taxminiy yo‘li: «bu atirgul» («bu» so‘zi bilan aniq belgilangan); «atirgul» (bu yerda «bu» ishorasi mavhumlashtirilgan); «atirgul» so‘zi «bu atirgul» iborasidagidan umumiyroq narsani qayd etadi. shundan so‘ng bu iboraga «gul» so‘zini qo‘shamiz va u amalda mavjud barcha gullarni qamrab oladi. shunday qilib biz gullarning muayyan rang-barangligidan fikran uzoqlashamiz, chunki e'tibor barcha gullarda mavjud bo‘lgan umumiy jihatga qaratiladi. «o‘simlik» so‘zi butun o‘simliklar dunyosini o‘z …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "falsafa qonun va kategoriyalarining ijtimoiy jarayonlar dialektikasidagi roli"

falsafa qonun va kategoriyalarining ijtimoiy jarayonlar dialektikasidagi roli falsafa qonun va kategoriyalarining ijtimoiy jarayonlar dialektikasidagi roli reja kategoriya tushunchasi va uning ta’rifi. yakkalik, xususiylik va umumiylik dialektikasi. mohiyat va hodisa dialektikasi. sharq an'anasida ham, qadimgi yunonistonda ham dialektika kategoriyalarining juftli xususiyati va ularning ziddiyatli munosabatlarini anglashga harakat qilingan. mazkur yondashuv natijasida dialektika kategoriyalari umumiy va fundamental xususiyat kasb etib borgan. falsafa tarixida kategoriyalarga nisbatan turli yondoshuvlar. dialektika kategoriyalariga xos bo‘lgan qarama-qarshiliklar birligini tushuntirishga urinishlar jarayonida fikrlash va borliqning qarama-qarshiliklarini birlashtiruvchi yagona asosni topish ...

This file contains 16 pages in PPTX format (6.0 MB). To download "falsafa qonun va kategoriyalarining ijtimoiy jarayonlar dialektikasidagi roli", click the Telegram button on the left.

Tags: falsafa qonun va kategoriyalari… PPTX 16 pages Free download Telegram