o‘lchash xatolari nazariyasi

DOCX 11 pages 133.8 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 133.8 KB

File type DOCX

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

8-mavzu. o‘lchash xatolari nazariyasi. reja: 1. o‘lchash va uning turlari. 2. o‘lchash xatolari va turlari. 3. xatolar qonuniyati. 4. teng aniqli o‘lchash. 5. teng aniqsiz o‘lchash. tayanch iboralar: bevosita o‘lchash, bilvosta o‘lchash, zaruriy o‘lchash, ortiqcha o‘lchash, teng aniqli va teng aniqsiz o‘lchash, haqiqiy xato, asbob xatosi, shaxsiy va sharoit xatosi, murakkab xato, qo‘pol xato, sistematik xato, tasodifiy xato, cheklilik, unimadal, simmetriklik, kompensatsiya xossalari, gauss qonuniyati, normal tarqalish, arfmetik o‘rta miqdor prinsipi, ehtimoliy qiymat, o‘rta kvadratik, chekli, ehtimoliy, o‘rtacha xatolar, vazn, tenglash, bog‘lanmaslik, tuzatmalar. geodezik o‘lchash ishlarini joyda yoki qog‘ozda bajarishda turli kattaliklarning qiymatini aniqlash talab qilinadi. biror kattalikni shu jinsdagi o‘lchov birligiga taqqoslab, uning shu birlikdan qancha kattaligini aniqlash o‘lchash deb ataladi; bu kattalikni ko‘rsatuvchi son o‘lchash natijasi bo‘ladi. geodezik ishlarda chiziqning uzunligi, ikki chiziq orasidagi burchak, havo temperaturasi, bosimi kabi kattaliklar o‘lchanadi. o‘lchashda o‘lchanadigan kattalik turiga qarab turli asboblardan foydaniladi. o‘lchash qanday bajarilishiga qarab, ikkiga-vositasiz (bevosita) o‘lchash bilan vositali …

2 / 11

ni aniqlash uchun zarur o‘lchash soni zaruriy o‘lchash bo‘ladi. o‘lchash soni bundan oshsa, ortiqcha o‘lchash deyiladi. masalan, noma’lum kattalik qiymatini aniqlash uchun uni kamida bir marta o‘lchash zaruriy o‘lchash bo‘ladi. agar shu kattalik p marta o‘lchansa, p—1 ortiqcha o‘lchash bo‘ladi. ortiqcha o‘lchash o‘lchash natijasini tekshirishga yordam beradi. har qanday kattalik kamida ikki marta o‘lchanadi. o‘lchash sharoitining o‘zgarish-o‘zgarmasligiga qarab, o‘lchash teng aniqli va teng aniqsiz o‘lchashga bo‘linadi. o‘lchash ishi bir sharoitda, bir asbob va bir kishi tomonidan bir usul bilan bajarilsa, topilgan natijalar bir xil aniqlikda bo‘ladi va teng aniqli o‘lchash deyiladi. o‘lchash ishi turli sharoitda, turli asbob bilan, bir necha kishi tomonidan bajarilsa, o‘lchash natijalari bir xil aniqlikda bo‘lmaydi, bunday o‘lchash teng aniqsiz o‘lchash deyiladi. o‘lchash xatolari va turlari. har qanday sharoitda bir kattalikni bir necha marta o‘lchash natijalari bir xil bo‘lmaydi, ular bir-biridan farq qiladi. o‘lchab topilgan natija kattalikning hakiqiy qiymatidan ham farq qiladi. bu hol o‘lchash xatosiz bo‘lmasligini …

3 / 11

o bo‘lib, ularning yig‘indisi murakkab xato deyiladi. bir kattalik p marta o‘lchanib, l1, l2, . . . , ln qiymatlari topilgan deylik; shu kattaliklarning haqiqiy qiymati x bo‘lsa, o‘lchash xatolari quyidagicha ifodalanadi: 1=l1 –x 2=l2 –x (15.2) ......... p=lp –x xatolar bir qatorga: 1, 2, . . ., p shaklida yozilsa, xatolar qatori hosil bo‘ladi. xatolar qatoridagi absolyut qiymatiga ko‘ra, boshqa xatolardan ancha katta bo‘lgan xato qo‘pol xato deyiladi. qo‘pol xato o‘lchash vaqtidagi adashishdan kelib chiqadi. masalan, lentadan sanoq olishda 6 o‘rniga 9 deb yozilsa, 3 m xato qilinadi, bu qo‘pol xato bo‘ladi. qo‘pol xatoni yo‘qotish uchun shu kattalik qayta o‘lchanadi. xatolar qatoridagi biror xato bir xil ishora va qiymat bilan sistemali ravishda takrorlanaversa, bu xato sistematik xato deyiladi. masalan, lenta uzunligi 20 m dan 2 sm uzun yoki kalta bo‘lsa, shu 2 sm xato har o‘lchash natijasiga bir xil ishora va qiymatda ta’sir etadi. sistematik xato asbobnnng kamchiligiga va …

4 / 11

ning cheklilik xossasi deyiladi. 2. absolyut qiymati kichik xatolar absolyut qiymati katta xatolardan ko‘proq uchraydi; bu hol xatolarning unimodal xossasi deyiladi. 3. absolyut qiymati teng bo‘lgan musbat va manfiy xatolar bir miqorda uchraydi; bunga xatolarning simmetriklik xossasi deb ataladi. 4. tasodifiy xatolarning arifmetik o‘rta qiymati o‘lchash soni ko‘payishi bilan nolga intiladi; bu hol xatolarning kompensaqiya (o‘zaro yeyishish) xossasi deyiladi. to‘rtinchi xossa yuqoridagi 2 va 3 xossalardan kelib chiqadi, uni quyidagicha ifodalash mumkin: (15.3) 5. o‘lchash sharoiti bir xil bo‘lsa, tasodifiy xato quyidagicha ifodalanadi: , (15.4) bu yerda t—o‘zgarmas kattalik bo‘lib, standart deyiladi, —disperqiya (sochilish) deb ataladi. xatolar qonuniyati. tasodifiy xatolar sodir bo‘lishining sabablarini aniq bilib bo‘lmasa ham, lekin o‘lchash jarayonida xatolar ma’lum qonuniyat asosida takrorlanadi. xatolardagi bu qonuniyatni dastlab o‘rgangan va uni matematik ifodalagan olim gauss bo‘ldi. shunga ko‘ra, xatolarning ma’lum qonun va qoida bo‘yicha takrorlanishi “xatolarning gauss qonuniyati” deyiladi. agar tasodifiy xatolar qiymati o‘sishiga qarab, absqissalar o‘qiga (analitik geometriya …

5 / 11

iymatlarning arifmetik o‘rtasi l bilan belgilanib, quyidagicha ifodalanadi: yoki yig‘indi gauss belgilashicha yozilsa, (15.6) bo‘ladi. bu ifoda teng aniqli o‘lchash natijalarining arifmetik o‘rtasi deyiladi. bu qiymat o‘lchanadigan kattalikning haqiqiy qiymatiga eng yaqin bo‘ladiki, bu quyidagicha isbotlanadi. (10.2) bo‘yichaa: 1=l1 –x 2=l2 –x p=lp –x =l-px; tenglikning ikki tomonini qo‘shib, natijani p ga bo‘lsak, quyidagi chiqadi . (15.7) l—x-arifmetik o‘rtaning haqiqiy xatosi deyiladi. (15.7) bo‘yicha o‘lchash soni p cheksiz bo‘lganda bo‘ladi, shunga ko‘ra l—x=0 yoki l=x (15.8) chiqadi, ya’ni o‘lchash soni cheksiz bo‘lganda o‘lchangan miqdorning arifmetik o‘rtasi haqiqiy qiymatiga teng bo‘ladi. odatda, o‘lchash soni p cheksiz bo‘lmay, balki ma’lum miqdordan oshmaydi. shunday bo‘lganda ham arifmetik o‘rta har qanday boshqa sonda haqiqiy qiymatga eng yaqin hisoblanadi va eng ehtimaliy qiymat deyiladi. haqiqiy qiymat ma’lum bo‘lmaganda uning o‘rnida ishlatiladi. o‘lchash aniqligini baholash. noma’lum kattalikning o‘lchab topilgan qiymatlari qanday xato bilan topilganligini, ya’ni qanday aniqlikda o‘lchanganlingini ko‘rsatish o‘lchash aniqligini baholash deyiladi. o‘lchash aniqligi o‘lchashdagi …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘lchash xatolari nazariyasi"

8-mavzu. o‘lchash xatolari nazariyasi. reja: 1. o‘lchash va uning turlari. 2. o‘lchash xatolari va turlari. 3. xatolar qonuniyati. 4. teng aniqli o‘lchash. 5. teng aniqsiz o‘lchash. tayanch iboralar: bevosita o‘lchash, bilvosta o‘lchash, zaruriy o‘lchash, ortiqcha o‘lchash, teng aniqli va teng aniqsiz o‘lchash, haqiqiy xato, asbob xatosi, shaxsiy va sharoit xatosi, murakkab xato, qo‘pol xato, sistematik xato, tasodifiy xato, cheklilik, unimadal, simmetriklik, kompensatsiya xossalari, gauss qonuniyati, normal tarqalish, arfmetik o‘rta miqdor prinsipi, ehtimoliy qiymat, o‘rta kvadratik, chekli, ehtimoliy, o‘rtacha xatolar, vazn, tenglash, bog‘lanmaslik, tuzatmalar. geodezik o‘lchash ishlarini joyda yoki qog‘ozda bajarishda turli kattaliklarning qiymatini aniqlash talab qilinadi. biror kattal...

This file contains 11 pages in DOCX format (133.8 KB). To download "o‘lchash xatolari nazariyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘lchash xatolari nazariyasi DOCX 11 pages Free download Telegram