sanoq sistemasi. inersial va noinersial sanoq sistemalari

DOCX 8 pages 20.6 KB Free download

8 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 20.6 KB

File type DOCX

Pages 8

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 8

sanoq sistemasi. inersial va noinersial sanoq sistemalari mexanik harakatda bir jismning vaziyati boshqa jismlarga nisbatan o ‘zgaradi. lekin bir harakatning o ‘zi turli jismlarga nisbatan qaralsa, turlicha bomib ko‘rinishi mumkin. misol uchun harakatdagi avtobus salonida o ‘tirgan yomovchi haqida avtobus ichidagi kuzatuvchi „yomovchi harakatsiz o ‘tiribdi“ ,—deb aytadi. 0 ‘tib ketayotgan avtobusni tashqaridan kuzatayotgan kuzatuvchi esa ,,yo‘lovchi mendan uzoqlashib bormoqda11,— deydi. yo‘lovchi harakatsiz o ‘tiribdi, deb aytayotgan kuzatuvchi yo‘lovchining vaziyatini salondagi narsalarga nisbatan qaraydi, kuzatuvchi esa yo‘lovchining vaziyatini o‘ziga nisbatan yoki yonida tuigan jismlarga nisbatan kuzatadi. ikkala kuzatuvchi yo‘lovchining vaziyatini boshqa-boshqa ikki jismga nisbatan kuzatayotgani uchun turlicha xulosaga keladilar. aslini olganda, ulaming ikkalasi ham haqdir. shuning uchun jismning harakatini tasvirlashda, ya’ni uning vaziyatining o ‘zgarishini ko‘rsatishda, berilgan jismning harakati qaysi jismga yoki jismlar sistemasiga nisbatan qaralishini tanlab olish kerak. .mazkur jismning harakati qanday jism yoki jismlar sistemasiga nisbatan qaralayotgan bomsa, o ‘sha jism yoki jismlar sistemasi sanoq boshi sistemasi yoki …

2 / 8

ng t vaqtning istalgan paytidagi vaziyati biror shartlashib olingan masshtabda ox o ‘qi bo‘yicha omchangan x masofa bilan tomiq aniqlanadi. x kesma a jismning koordinatasi bomadi va a (x) deb yoziladi. agar a jismning harakati biror tekislikda sodir bo'layotgan bo‘lsa, u holda o ‘zaro perpendikulyar ikkita o ‘q —ox va oy koordinata o'qlaridan foydalanish lozim (16- b rasm). bu holda a jismning t vaqtning istalgan paytidagi vaziyati ox o ‘qi bo‘yicha o ‘lchangan x masofa va oko‘qi bo'yicha o ‘lchangan у masofa bilan to‘liq aniqlanadi. xva>> kesmalar/l jismning koordinatalari bo‘ladi: a(x,y). agar a jism fazoda harakatlanayotgan b o ‘lsa, u holda o ‘zaro peфendikulyar uchta koordinata o ‘qlaridan iborat sistema, odatda, to ‘g‘ri burchakli dekart koordinatalar sistemasi qo‘llaniladi (16- d rasm). bu holda jism turgan a nuqtaning t vaqtning istalgan paytidagi vaziyati shartlashib olingan masshtabda oxo ‘q bo‘yicha o'lchangan x, oy o ‘q bo‘yicha o ‘lchangan у va o z …

3 / 8

burilish bomdi. buyuk vatandoshimiz abu rayhon beruniy sayyoralar quyosh atrofida aylanadi, ellips bo‘yicha harakatlanadi, deyish bilan kopernikdan qariyb besh asr ilgari geliosentrik ta’limotni bashorat qilgan (2- § ga q.) yetuk mutafakkir umar ai-chag‘miniy esa „yerning quyosh atrofida aylanishidan fasllar hosil bomadi1"1 degan kashfiyoti bilan kopernik tomonidan kashf qilingan geliosentrik ta ’limotning o ‘ziga xos bayonini bergan. markazi quyosh bilan ustma-ust tushuvchi, o ‘qlari esa mos ravishda yulduzlarga tomon yo'nalgan sanoq sistemasining inersial sistema ekanligi tajribalarda aniqlangan. bu sistema geliosentrik sanoq sistemasi deyiladi. geliosentrik sistemaga nisbatan tekis va to ‘g‘ri chiziqli harakatlanuvchi istalgan sanoq sistemasi inersial bo‘ladi. , agar sanoq sistema geliosentrik sistemaga nisbatan tezlanish bilan harakatlansa, bunday sistema noinersial sanoq sistema bomadi.^ yer quyosh va yulduzlarga nisbatan ellips shaklidagi egri chiziqli trayektoriya bo‘ylab harakatlanadi. ma’lumki, egri chiziqli harakat doim biror tezlanish bilan sodir bomadi. undan tashqari, yer o ‘z o ‘qi atrofida aylanib turadi. ana shu sabablarga ko‘ra yer sirti …

4 / 8

$di va harakatlanayotgan sanoq sistemasi (vagon)ning tinch turgan sanoq sistemasi (rels)ga nisbatan harakati ко ‘chirma harakat deyiladi. tinch turgan к sanoq sistemasida a jismning koordinatalarini x ,y , z d eb , h a ra k a tla n u v c h i k' sanoq sistem a sid a uning koordinatalarini x ' ,y ' , z ' deb belgilaymiz (16- e rasm). ikkala sanoq sistemasida o ‘lchangan vaqt o'zaro tengligini, ya’ni t= /'ekanligini tajribalar ko‘rsatadi. mulohazalamisoddalashtirish uchun faraz qilaylik, t= t ' = 0 da ikkala sanoq sistemasi (k va fc) o ‘qlari ustma-ust tushsin. shuningdek, к sanoq sistemasi tinch turgan к sanoq sistemasiga nisbatan v0 tezlik bilan to ‘g‘ri chiziqli tekis (u0 = const) harakat qilsin (16- e rasmga q.) к va к sanoq sistemalarida harakatlanayotgan jismning koordinatalari orasidagi bog'lanish quyidagi ko'rinishda boiadi: x = x0 + x \ y = y',z = z\ x=vnt + x\ …$

5 / 8

v' nisbiy va vq ko'chish tezliklarining vektor yig‘indisiga teng bomadi, ikkinchidan, moddiy nuqtaning к sistemaga nisbatan tezlanishi, ya’ni a absolyut tezlanish k' sistemaga nisbatan tezlanishiga, ya’ni a' nisbiy tezlanishga teng bomadi. bundan jismning tezlanishi bir-biriga nisbatan to ‘g ‘ri chiziqli tekis harakatlanuvchi barcha sistemalarda bir xil bo ‘ladi, degan xulosa kelib chiqadi. shuning uchun agar bu sistemalardan birortasi inersial bomsa, u vaqtda qolganlari ham inersial bomadi. mexanika nuqtayi nazaridan qaraganda hamma inersial sanoq sistemalari o 'z a ro ekvivalentdir: u la rn in g b iro rta sin i ham boshqalaridan yuqori qo‘yib bo‘lmaydi. amalda bu hoi berilgan sanoq sistemalarida o ‘tkazilgan mexanik tajribalarning hech qaysisidan sistema tinch turibdimi yoki to ‘g‘ri chiziqli tekis harakat qilayotibdimi, ekanini bilib bolmasligida namoyon bo‘ladi. masalan, turtkisiz to 'g ‘ri chiziqli va tekis harakatlanayotgan poyezd vagoni ichida turib, agar vagon derazasidan qaramasak, vagon tinch turibdimi yoki harakatlanayotibdimi, buni bila olmaymiz. bunday sharoitda jismlarning erkin …

Want to read more?

Download all 8 pages for free via Telegram.

Download full file

About "sanoq sistemasi. inersial va noinersial sanoq sistemalari"

sanoq sistemasi. inersial va noinersial sanoq sistemalari mexanik harakatda bir jismning vaziyati boshqa jismlarga nisbatan o ‘zgaradi. lekin bir harakatning o ‘zi turli jismlarga nisbatan qaralsa, turlicha bomib ko‘rinishi mumkin. misol uchun harakatdagi avtobus salonida o ‘tirgan yomovchi haqida avtobus ichidagi kuzatuvchi „yomovchi harakatsiz o ‘tiribdi“ ,—deb aytadi. 0 ‘tib ketayotgan avtobusni tashqaridan kuzatayotgan kuzatuvchi esa ,,yo‘lovchi mendan uzoqlashib bormoqda11,— deydi. yo‘lovchi harakatsiz o ‘tiribdi, deb aytayotgan kuzatuvchi yo‘lovchining vaziyatini salondagi narsalarga nisbatan qaraydi, kuzatuvchi esa yo‘lovchining vaziyatini o‘ziga nisbatan yoki yonida tuigan jismlarga nisbatan kuzatadi. ikkala kuzatuvchi yo‘lovchining vaziyatini boshqa-boshqa ikki jismga nisbatan kuz...

This file contains 8 pages in DOCX format (20.6 KB). To download "sanoq sistemasi. inersial va noinersial sanoq sistemalari", click the Telegram button on the left.

Tags: sanoq sistemasi. inersial va no… DOCX 8 pages Free download Telegram