hozirgi o‘zbek adabiy tilining tarixiy ildizlari ya dialektal asoslari

PDF 7 pages 313.3 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇
1 / 7
2-ma’ruza. hozirgi o‘zbek adabiy tilining tarixiy ildizlari ya dialektal asoslari reja: 1. hozirgi o‘zbek adabiy tilining tarixiy ildizlari. 2. hozirgi o‘zbek adabiy tilining dialektal asoslari. 3. hozirgi o‘zbek adabiy tili kursining bo‘limlari. 1.hozirgi o‘zbek adabiy tilining tarixiy ildizlari. hozirgi o‘zbek adabiy tilining, ma’lumki, bir qator tarixiy ildizlari bor: a) eng qadimgi turkiy til (vii asrgacha bo‘lgan davr); b) qadimgi turkiy til (vii—xi asrlar); d) eski turkiy til (xi—xiii asrlar); e) eski o‘zbek adabiy tili (xiv-xix asrlar); f) yangi o‘zbek adabiy tili (xix asrning oxiri - xx asrning boshlari). 0‘zbek tili ana shu tarixiy ildizlardan o‘sib chiqib, xx asrning 30- yillarida hozirgi o‘zbek adabiy tili shakliga kirgan 1 . turkoiogiyada va o‘zbek tilshunosligida o‘zbek tili tarixini boshqacharoq davrlashtirish holatlari ham uchraydi. o‘zbek tilining taraqqiyot bosqichlarini ko‘zdan kechirish qadimgi turkiy tildan hozirgi o‘zbek adabiy tiligacha bo‘lgan lisoniy taraqqiyot djqamikasini kuzatish, hozirgi o‘zbek adabiy tilining qadimgi turkiy, eski turkiy va eski o‘zbek adabiy …
2 / 7
araqqiyot qonuniyatlari bilan birga) qadimgi turkiy tildan hozirgi o‘zbek adabiy tiligacha bo‘lgan davrda til strukturasida qator o'zgarishlarni yuzaga keltirgan. buni til sathlari va tizimlari bo'yicha keltirilgan quyidagi , ma’lumotlardan anglab olsa boladi. 1. tilning fonetik-fonologik sathida: a) qadimgi turkiy til vokalizmida 8 unli bo‘lgan (a, bi, o, u - orqa qator, yo‘g‘on unlilar; a, i, e, y ~ old qator, ingichka unlilar); b) eski turkiy til va eski o‘zbek tillarida ham shu 8 unli saqlangan, antmo eski o‘zbek tilida old qator lablanmagan e unlisi hisobiga vokalizm tizimi 9 unlidan iborat boigan; d) qadimgi turkiy, eski turkiy va eski o‘zbek tillarida unli tovushlarning yo‘g‘onlik-ingichkalik ziddiyati (oppozitsiyasi) bo‘lgan: i—w, ø—a, y — u, e—o kabi; e) hozirgi o‘zbek adabiy tili vokalizmida unlilar miqdori 6 taga tushib qolgan (i, e, a, u, o‘, o). bu tizimda yo‘g‘onlik-ingichkalik oppozitsiyasi 1 bu haqda qarang: abdurahmonov g\, shukurov sh: 0‘zbek tilining tarixiy grammatikasi. — t.: «0'qituvchi», …
3 / 7
o‘zlashgan so'zlarda uchraydigan qorishiq «ts» ham o'zbek tili undosh fonemalari qatoridan o'rin olgan deb qaralishi kerak. 2 yuqoridagi ma’lumotlar tahlilidan quyidagilar ma’lum bo‘ladi: a) qadimgi turkiy til konsonantizmida f, x, h, j, j (dj) undoshlari boimagan. ular eski turkiy til va eski o'zbek adabiy tili davrida turli lisoniy (lingvistik) va nolisoniy (ekstralingvistik) omillar ta’sirida paydo bo'lgan; b) qadimgi turkiy tilda q va k undoshlari bir fonemaning nutqdagi ikki ko'rinishi — ottenkalari bo'lgan, keyinchalik bu fonema divergensiyaga uchrab, ikki mustaqil fonemaga aylangan; g' va g undoshlari rivojida ham ayni shu jarayon (divergensiya) boiganligini - «g» ning «g‘» va «g» ga parchalanganligini ko'ramiz. 2. nutq tovushlarining pozitsion va sintagmatik xususiyatlaridagi o‘zgarishlar: a) qadimgi turkiy tilda r, 1, v, g‘ (g), z, d, q undoshlari so‘z boshida qo'llanmagan. eski o'zbek adabiy tili va hozirgi o'zbek adabiy tilida esa bu tovushlar («q» dan boshqalari) so‘z boshida ham ishlatiladi; b) m undoshi qadimda so'z boshidagi …
4 / 7
h tovushlarning so'z oxirida qatorlashib kelishi juda kam uchraydi: qirq, alp («mergan ovchi»), art («yelka») kabi. eski o'zbek tilida undosh tovushlarning so'z oxirida qatorlashib kelishi biroz ko'paygan (fors- tøjik va arab tillaridan so'z o'zlashtirish hisobiga): do‘st (forscha o'zlashma), hamd (arabcha o'zlashma: «maqtov»), g‘isht (tojikcha o'zlashma), go ‘sht (tojikcha o'zlashma) kabi. hozirgi o'zbek adabiy tilida bo'g'in yoki so'z oxirida ikki 5 qarang: abduazizov a. o'zbek tili fonologiyasi va morfonologiyasi. - t.: «0'qituvchi», 1992, 19-20-b. undoshning qatorlashib kelishi ms tili orqali o‘zlashgan so‘zlar hisobiga ancha ko'paygan: boks, kodeks, kori, iks kabi; f) qadimgi turkiy va eski o'zbek tillarida so‘z oxirida ikkita bir xil undoshning qavatlanishi (geminatsiya) bo‘lmagan. hozirgi o‘zbek adabiy tilida esa ikkita bir xil undoshning so‘z oxirida qavatlanishi uchrab turadi: gramm, klass, vatt, ball kabi ruscha-baynalmilal o‘zlashmalar buning dalilidir; g) qadimgi turkiy tilda so‘zning birinchi bo‘g‘inidan keyingi bo'g'inlari faqat undosh bilan boshlangan: o-na, o-ta, o-g‘a, i-ni, bo-la kabi. bu hoi so‘z …
5 / 7
»da) o‘zak va qo‘shimchadagi unlilar lablanmagan, ikkinchisida («ker+yp» da) esa o‘zak va qo‘shimchadagi unlilar lablangandir. demak, ikkinchi misolda unlilar lab garmoniyasi qonuniyati asosida uyg'unlashgan; 2) hozirgi o‘zbek adabiy tilida singarmonizm o'z mavqeyini ancha yo'qotgan. qiyos qiling: koplyriyz (eski o‘zbek tilida) — ko‘nglingiz (hozirgi o'zbek adabiy tilda), koryp (eski o'zbek tilida) — ko‘rib (hozirgi o'zbek adabiy tilida) kabi. izoh: singarmonizm qonuniyati hozirgi paytda qipchoq va o'g'uz dialektlariga mansub o'zbek shevalarida saqlangan: olgan (adabiy tilda) — alg‘an (qipchoq lahjasi shevalarida), borgan (adabiy tilda) — barg'an (qipchoq lahjasi shevalarida), kelgan (adabiy tilda) — kelgen (qipchoq lahjasi shevalarida), o‘ttiz (adabiy tilda) — ottuz (qipchoq lahjasi shevalarida), uyimga (adabiy tilda) - yyymo (o'g'iz lahjasi shevalarida) kabi. 4. tilning lug‘at boyligida: 1) qadimgi turkiy tilda fors-tojik va arab so'zlari bo'lmagan. eski turkiy tilda fors-tojik va arab so'zlari qo'llana boshlagan, eski o'zbek tilida bunday o'zlashmalar ancha ko'paygan: gul, gavhar, guruch, go‘r (fors- tojik so'zlari), madrasa, oila, fikr, …

Want to read more?

Download all 7 pages for free via Telegram.

Download full file

About "hozirgi o‘zbek adabiy tilining tarixiy ildizlari ya dialektal asoslari"

2-ma’ruza. hozirgi o‘zbek adabiy tilining tarixiy ildizlari ya dialektal asoslari reja: 1. hozirgi o‘zbek adabiy tilining tarixiy ildizlari. 2. hozirgi o‘zbek adabiy tilining dialektal asoslari. 3. hozirgi o‘zbek adabiy tili kursining bo‘limlari. 1.hozirgi o‘zbek adabiy tilining tarixiy ildizlari. hozirgi o‘zbek adabiy tilining, ma’lumki, bir qator tarixiy ildizlari bor: a) eng qadimgi turkiy til (vii asrgacha bo‘lgan davr); b) qadimgi turkiy til (vii—xi asrlar); d) eski turkiy til (xi—xiii asrlar); e) eski o‘zbek adabiy tili (xiv-xix asrlar); f) yangi o‘zbek adabiy tili (xix asrning oxiri - xx asrning boshlari). 0‘zbek tili ana shu tarixiy ildizlardan o‘sib chiqib, xx asrning 30- yillarida hozirgi o‘zbek adabiy tili shakliga kirgan 1 . turkoiogiyada va o‘zbek tilshunosligida o‘zbek tili t...

This file contains 7 pages in PDF format (313.3 KB). To download "hozirgi o‘zbek adabiy tilining tarixiy ildizlari ya dialektal asoslari", click the Telegram button on the left.

Tags: hozirgi o‘zbek adabiy tilining … PDF 7 pages Free download Telegram