kinematika asoslari

PDF 170 pages 2.6 MB Free download

170 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 2.6 MB

File type PDF

Pages 170

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 170

uzb 1 bob17.04.2017new.indd 8 kinematika asoslari i bob. mexanik harakat haqida umumiy ma’lumotlar 1-§. jismlarning harakati mexanik harakat tevarak-atrofimizda velosiped, avto- mobil va odamlar yurishini; osmonda qush, vertolyot, samolyot va raketalar uchishini (2-rasm); suvda baliq, akula va delfinlar suzishini; yer quyosh atrofida, oy esa yer atrofida aylanishini kuzatishimiz mumkin. jismning harakati ma’lum qonun-qoi da - larga bo‘ysunadi. masalan, olimlar ku- za tish natijalari asosi da osmon jism lari- ning qaysi vaqt da fa zo ning qaysi joyida bo‘lishini aniq lay ola dilar. jumladan, ular oy va qu yosh ning qa chon tutilishini ol- din dan aytib berishlari mumkin. har qanday jismning mexanik harakati boshqa jismga nisbatan kuzatiladi. masalan, avtomobil ko‘cha bo‘yidagi da - raxt yoki binolarga nisbatan, daryo suvi qir g‘oq lar ga nisbatan, samolyot yerdagi bino , osmon dagi bulutlarga nisbatan ha- ra kat qiladi. jism harakati kuza tuv chi- ning vaziyatiga qarab turlicha bo‘ladi. jismning mexanik harakati deb, …

2 / 170

, ularning tinch turishi ham nisbiydir. sanoq jism harakatning nisbiyligini hisobga olish uchun «sanoq jism» tushunchasi kiritiladi. masalan, odam va avtomobillarning harakati yoki tinch holati yerga nisbatan olinadi. bu holda yer – sanoq jism hisoblanadi. atrofi mizdagi barcha jismlarning tinchlik holati yoki mexanik harakati ana shunday sanoq jismlarga nisbatan qaraladi. agar yerning quyosh atrofi dagi harakati qaralayotgan bo‘lsa, quyosh sanoq jism bo‘ladi. jismning harakati yoki tinch holati qaysi jismga nisbatan kuz a- tilayot gan bo‘lsa, o‘sha jism sanoq jism deb ataladi. 3-rasmda yerga nisbatan 10 m/s tezlik bilan ke- tayotgan platforma ustida shu yo‘nalishda 1 m/s tez lik bilan ketayotgan odam tasvirlangan. bu odamning harakati uchun platforma sanoq jism deb olinsa, uning tezligi 1 m/s bo‘ladi. agar sanoq jism sifatida yer tanlab olinsa, odamning tezligi 11 m/s bo‘ladi (10 m/s + 1 m/s = 11 m/s). yo‘lda ketayotgan avtomobil, poyezd va bosh qa larning harakatida sanoq jism sifatida yer shari …

3 / 170

z. endi harakat davomida avtomobilning koordinatalar boshiga nisbatan qayerda va qachon bo‘l gani aniq ko‘rsatilsa, harakat haqida batafsil ma’lumot berilgan bo‘ladi. agar parvozdagi raketaning koordinatalarini ifodalamoqchi bo‘lsak, uning balandlik bo‘yicha harakati haqidagi ma’lumotlarni ham ko‘rsatishimiz kerak bo‘ladi. buning uchun tekislikdagi koordinatalar sistemasida yuqoriga yo‘nalgan va koordinata boshidan o‘tuvchi perpendikulyar o‘q o‘t ka za miz. natijada uch o‘lchamli koordinatalar sistema si hosil bo‘la di. raketaning harakatini to‘liq ifodalash uchun uchta parametr ko‘r sa tiladi: 1) sanoq jism (bu misolda yer shari olina di); 2) koordinatalar sistemasi (koordinata markazi yer sharida raketa uchgan joydagi nuqtaga joylashtiriladi); 3) vaqt sanog‘i (raketa uchish trayektoriyasining ma’lum bir nuqtasida qaysi vaqtda bo‘lgani). sanoq jism, unga bog‘liq koordinatalar sistemasi va shu harakatning vaqt sanog‘i birgalikda sanoq sistemasini tashkil etadi. masalan, «lasetti» avtomobili uydan chiqib, 10 minutda shimol yo‘nalishida 8 km masofani bosib o‘tgan bo‘lsin. bunda «lasetti»ning uyda bo‘lgan tinch holati ham, yo‘ldagi harakati ham yerga nisbatan qaraladi. …

4 / 170

q sistemasi. 1. yunon olimi ptolemey quyosh yer atrofida aylanadi, deb hisoblagan. polshalik olim kopernik esa yer quyosh atrofida aylanadi, degan fikrni ilgari surgan. sizningcha, qaysi olimning fikri to‘g‘ri? o‘z fikringizni asoslab bering. 2. bir xil mustahkamlikka ega bo‘lgan, pishirilgan ikkita bir xil tuxum olamiz. ularning bir xil tomonlarini bir-biriga to‘g‘rilab, birinchisini tinch holatda tutib turamiz va ikkinchisi bilan birinchisiga zarb beramiz. sizningcha, bunda tinch turgan tuxum sinadimi yoki zarb bergan tuxummi? 2-§. fazo va vaqt fazoning cheksizligi olamda mavjud bo‘lgan barcha narsalar fazoda joylashgan. fazoni egallamagan va fazodan tashqarida bo‘lgan birorta ham obyеkt mavjud emas va bo‘lishi ham mumkin emas. boshqacha aytganda, fazo matеriya bilan uzluksiz bog‘langan. fazo chеksiz va chеgarasizdir. fazo haqidagi tasavvurlarimizni faqat matеmatik ko‘rinishda – sonlar bilan ifodalashimiz mumkin. dеmak, osmon jismlari orqasida yanada uzoq joylashgan boshqa jismlar mavjud. biz osmondagi yulduzlardan faqat 3 mingtasini ko‘ra olamiz, xolos. yorug‘lik nuri 1 sekundda 300 000 km masofani …

5 / 170

n foydalanishimizga qaramasdan, fazoning kichik bir qisminigina kuzata olishimiz sababli, galaktikalarning aniq sonini aniqlash qiyin. olimlar hisobiga ko‘ra, quyosh sistemasi o‘rin olgan bizning galaktikamizda 200 dan 400 milliardgacha yulduz borligi faraz qilinmoqda. yorug‘lik tezligida harakat qilinsa, galaktikamizning bir chetidan ikkinchi chetiga borish uchun 100 ming yil kerak bo‘lar ekan. bepoyon fazoda esa 100 dan 200 milliardgacha galaktikalar mavjud bo‘lib, har bir galaktikada yuz milliardlab yulduzlar bor deb hisoblanmoqda. eng uzoqda topilgan galaktikaning yuborgan nuri bizga deyarli 10 milliard yildan keyin yetib keladi. fazoning qanchalik kengligini tasavvur qilib ko‘ring. demak, fazo cheksiz. fazoni uch o‘lchamli koordinatalarda tasvirlash tekis to‘g‘ri yo‘lda ketayotgan avto- mobil harakatini chizmada ifodalash uchun masshtabi ko‘rsatilgan bitta to‘g‘ri chiziq yetarli (5-rasm). temir yo‘lning to‘g‘ri chi- ziqli qismidagi po yezd ning harakatini ifoda- lash ga ham bir o‘l cham li koordinata o‘qi kerak. bunda harakatlanayotgan jism o‘ng yoki chapga, shuningdek, yuqori yoki pastga harakatlanmaganligi sababli qo‘shimcha koordinata o‘qlariga hojat …

Want to read more?

Download all 170 pages for free via Telegram.

Download full file

About "kinematika asoslari"

uzb 1 bob17.04.2017new.indd 8 kinematika asoslari i bob. mexanik harakat haqida umumiy ma’lumotlar 1-§. jismlarning harakati mexanik harakat tevarak-atrofimizda velosiped, avto- mobil va odamlar yurishini; osmonda qush, vertolyot, samolyot va raketalar uchishini (2-rasm); suvda baliq, akula va delfinlar suzishini; yer quyosh atrofida, oy esa yer atrofida aylanishini kuzatishimiz mumkin. jismning harakati ma’lum qonun-qoi da - larga bo‘ysunadi. masalan, olimlar ku- za tish natijalari asosi da osmon jism lari- ning qaysi vaqt da fa zo ning qaysi joyida bo‘lishini aniq lay ola dilar. jumladan, ular oy va qu yosh ning qa chon tutilishini ol- din dan aytib berishlari mumkin. har qanday jismning mexanik harakati boshqa jismga nisbatan kuzatiladi. masalan, avtomobil ko‘cha bo‘yidagi da - raxt yok...

This file contains 170 pages in PDF format (2.6 MB). To download "kinematika asoslari", click the Telegram button on the left.

Tags: kinematika asoslari PDF 170 pages Free download Telegram