o`rta osiyoda tilshunoslik

DOCX 14 sahifa 32,9 KB Bepul yuklash

14 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 32,9 KB

Fayl turi DOCX

Sahifalar 14

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 14

mavzu: o`rta osiyoda tilshunoslik reja: 1. abu nasr forobiyning tilshunoslikka oid qarashlari. 2. beruniyning lingvistik qarashlari. 3. abu ali ibn sinoning tilshunoslikka doir qarashlari. 4. mahmud qoshg`ariyning tilshunoslik rivojida tutgan o`rni. 5. zamaxshariy va tilshunoslikka oid asarlari. 6. a.navoiy – tilshunos olim. 7. mirzo mehdixon tilshunoslikka oid qarashlari. asosiy tayanch tushunchalar: «fanlar tasnifi» (yoki «fanlar tasnifi haqidagi so`z») kitobi haqida; til – so`zlovchi istagini eshituvchiga etkazuvchi tarjimon; nutq tovushlari va nutq organlarih; «savt» va «harf» tushunchalari; «devon»dagi turkiy til va dialektlar tasnifi; koshg`ariy metafora – o`xshashlik asosida ma`no ko`chishi haqida; zamaxshariyning «al-mufassal» asari haqida. o`rta osiyolik mashur allomalarning jahon madaniyati, ma`rifati, ilm-faniga qo`shgan hissasi ulkandir. jahon tan olgan buyuk allomalar: abu nasr forobiy, abu rayhon beruniy, abu ali ibn sino, mahmud koshg`ariy, mahmud az- zamahshariy, alisher navoiy va boshqalarning tilshunoslik fani taraqqiyotidagi xizmatlari kattadir. abu nasr forobiy. qomusiy olim abu nasr forobiy (873-930) yaratgan asarlar ichida «fanlar tasnifi» (yoki «fanlar …

2 / 14

qat, osmon kabi atash vazifasini bajaruvchi alohida so`zlarni kiritsa, murakkab ma`noli so`zlarga: narsa va uning belgisini bildiruvchi - bu odam – bilimli, bu gul - o`simlik kabi ifodalarni kiritadi. forobiy morfologiya masalasida so`zlarni arab tilshunosligiga asoslangan holda ot, fe`l va harflarga ajratadi. otlarni ikkiga: atoqli va turdosh otlarga bo`ladi. aniqrog`i, sodda ma`noli so`zlarni ikkiga ajratadi: 1) atoqli otlar: zayd, amr; 2) turdosh otlar: odam, hayvon, ot va boshqalar. otlarga son kategoriyasi (birlik, ikkilik, ko`plik), fe`llarga zamon (o`tgan, hozirgi, kelasi zamon) kategoriyasi xosligini ta`kidlaydi. u sintaksis masalasida so`z birikmasi haqida, nutqning qismlarga bo`linishi, so`zlarning qanday birikish qoidalari va hukm bildirishi, so`zlarning qo`shilish turlari haqida fikr yuritadi. forobiy orfografiya masalasida so`zlarning yozilish qoidalari yuzasidan ham dastlabki ma`lumotlarni beradi. forobiy she`riyat - she`r haqida fikr yuritar ekan, she`rning yozilish o`lchovlari, ya`ni she`rning yozilishidagi to`liq va noto`liq o`lchovlar, qaysi o`lchov yoqimli va chiroyli ekanligi, umuman, she`r tovush va bo`g`inlardan tashkil topishi haqida fikr bayon …

3 / 14

o`lgan qomusiy alloma xorazmlik abu rayhon al - beruniy (937-1048), ma`lumotlarga qaraganda, 150 dan ortiq asar yaratgan. ushbu asarlar matematika, fonetika, kimyo, astronomiya, jo`g`rofiya, tibbiyot, adabiyot, musiqa, riyoziyot va tilshunoslik kabi qator sohalarga oid bo`lib, jahon ilm-fanining durdonalari sifatida qadrlanadi. abu rayhon beruniyning lisoniy qarashlari «saydana» nomli asarida beriladi. anig`i, ushbu asar dorivor o`simliklar, hayvonlar va ma`danlar tavsifiga bag`ishlangan bo`lib, unda dorivor moddalarning bir necha tillardagi nomlari keltiriladi. buyuk alloma ushbu asarda dorivor moddalarning bir necha tillarda qanday nomlanishinigina bayon qilib qolmasdan, balki ushbu moddalarning har bir tildagi mahalliy, ya`ni har bir shevadagi nomlanishini ham alohida ko`rsatib beradi. demak, muallif predmet va uning nomi munosabati masalasiga alohida ahamiyat beradiki, ayni masala qadimgi tilshunoslik davridan to shu kungacha ham til haqidagi fanning eng dolzarb muammolaridan biri bo`lib kelmoqda. beruniy she`riyat masalalari bilan ham shug`ullanadi, asarlar yaratadi, o`zi ham she`r ijod qiladi. u «saydana» asarida qator shoirlarning she`riyatidan namunalar keltiradi. beruniy asardagi …

4 / 14

atalgan vatandoshimiz abu ali ibn sino (980-1037) turli sohalarda, shu jumladan, tilshunoslik bobida ham bir qancha asarlar yaratdi. qomusiy alloma ibn sino: 1) «kitobi al milh finnahv» («o`tkirlik sintaksisda ekanligi kitobi») 2) «kitob lisonul arab» («arab tili kitobi») 3) «asbobi xudut al xuruf» («tovushlarning chegaralanish sabablari») kabi tilshunoslikka oid qator asarlar qoldirdi. shu kungacha «asbobi hudut al huruf» asarining to`rtta nashri: qohira (2), tiflis nashri va toshkent nashrlari ma`lum. asarning toshkent nashrini tayyorlashda prof. a.mahmudov va prof. q.mahmudovlarning xizmatlari katta bo`ldi. ushbu asar kirish va olti bobdan tashkil topgan. manbada tovushning hamda nutq tovushlarining paydo bo`lish sabablari, bo`g`iz va tilning anatomiyasi, ayrim arab tovushlarining paydo bo`lishidagi o`ziga xosliklari, ushbu tovushlarga o`xshash nutq tovushlari hamda tovushlarning nutqiy bo`lmagan harakatlarda eshitilishi kabilar haqida fikr yuritiladi. ibn sino tovushning hosil bo`lishida havoning to`lqinsimon harakati sabab ekanligini to`g`ri ko`rsatadi. aniqrog`i, artikulyaciya o`rnidan havoning siqilib chiqishi natijasida nutq tovushlari yuzaga keladi. u fizikaviy tovushlar bilan …

5 / 14

hlar haqida mukammal ma`lumot beradi. umuman, ibn sinoning fonetika sohasida yaratgan ishlarini, bayon qilgan fikrlarini, ayniqsa, uning tovushlarni unli va undosh tovushlarga ajratilishini jahon tilshunosligi taraqqiyotiga qo`shgan salmoqli hissasi sifatida baholash lozim. mahmud ibn husayn ibn muhammad koshg`ariy. mahmud koshg`ariy o`rta osiyoning xi asrida yashab ijod etgan buyuk allomasidir. u turkiy tillarning qiyosiy grammatikasi va leksikologiyasiga asos soldi, fonetikasi bo`yicha qimmatli ma`lumotlar qoldirdi. mahmud koshg`ariy turkiy tilshunoslikning enciklo-pediyasi hisoblangan mashhur «devonu lug`atit turk» («turkiy so`zlar devoni») asarini yaratdi. shuningdek, shu kungacha topilmagan «javohirun nahv fi lug`atit turk» («turkiy tillar sintaksisining javohirlari») nomli asarini ham yozgan. arab tilidan k.brokkel`man tomonidan nemis tiliga tarjima qilinib, 1928 yilda leypcigda, bosim atalay tomonidan turk tiliga tarjima qilinib, 1939 yilda anqarada nashr qilingan «devonu lug`atit turk» asari prof. s. mutallibov tomonidan o`zbek tiliga o`girilib, 1960-1963 yillarda toshkentda nashrdan chiqdi. mahmud koshg`ariyning «devoni» akad. a.n.kononov, prof. h.ne`matov, prof. f. abdullaev, prof s.usmonov, prof. a.kondrashov, prof.a.nurmonov va …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 14 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"o`rta osiyoda tilshunoslik" haqida

mavzu: o`rta osiyoda tilshunoslik reja: 1. abu nasr forobiyning tilshunoslikka oid qarashlari. 2. beruniyning lingvistik qarashlari. 3. abu ali ibn sinoning tilshunoslikka doir qarashlari. 4. mahmud qoshg`ariyning tilshunoslik rivojida tutgan o`rni. 5. zamaxshariy va tilshunoslikka oid asarlari. 6. a.navoiy – tilshunos olim. 7. mirzo mehdixon tilshunoslikka oid qarashlari. asosiy tayanch tushunchalar: «fanlar tasnifi» (yoki «fanlar tasnifi haqidagi so`z») kitobi haqida; til – so`zlovchi istagini eshituvchiga etkazuvchi tarjimon; nutq tovushlari va nutq organlarih; «savt» va «harf» tushunchalari; «devon»dagi turkiy til va dialektlar tasnifi; koshg`ariy metafora – o`xshashlik asosida ma`no ko`chishi haqida; zamaxshariyning «al-mufassal» asari haqida. o`rta osiyolik mashur allomalarning jahon...

Bu fayl DOCX formatida 14 sahifadan iborat (32,9 KB). "o`rta osiyoda tilshunoslik"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: o`rta osiyoda tilshunoslik DOCX 14 sahifa Bepul yuklash Telegram