tilshunoslik tarixidagi yoʼnalishlar va maktablar

PPTX 36 pages 264.4 KB Free download

36 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 264.4 KB

File type PPTX

Pages 36

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 36

beshinchisi ortiqcha reja: xix asrda qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning vujudga kelishi. v.gumboldt taʼlimoti. tilshunoslikda strukturalizm. ferdinand de sossyurning lingvistik nazariyasi. 3. tilshunoslikda naturalizm yo’nalishi. avgust shleyxer ta’limoti 4. tilshunoslikda psixologik yo’nalish: geyman shteyntal va aleksandr afanasevich potebnya ta’limoti 5. “yosh grammatikachilar” qarashlari 6. rus tilshunoslik maktablari tilshunoslik tarixidagi yoʼnalishlar va maktablar m.v.lomonosovning tilshunoslikka oid asarlari grammatik asarlar rossiyada xv-xvi asrlarda tarqala boshladi. bu davrda yagona sharqiy slavyan tili rus, ukrain va belorus tillariga ajralib, bu tillar mustaqil milliy til sifatida shakllana boshladi. ammo cherkov-slavyan tili bu xalqlar uchun adabiy til formasi sifatida xizmat qilar edi. ulug‘ rus olimi m.v.lomonosov (1711-1765) o‘zining tilshunoslikka bag‘ishlangan asarlarida xviii asrning falsafiy tilshunosligiga qarama-qarshi ravishda empirik asosda ish tutdi. m.v.lomonosov aniq va tabiiy fanlar bilan bir qatorda filologiya bilan (xususan, tilshunoslik bilan ham) jiddiy shug‘ullandi va bir necha qimmatli asarlar aratdi. masalan, u “ritorika” (1748), «rus tili grammatikasi» («rossiyskaya grammatika») (1755), «diniy kitoblarning rus tilida ahamiyati» (1757) …

2 / 36

o‘z o‘zgartirish sistemasi, ayrim so‘z turkumlarining xususiyatlari, sintaksis masalalari yoritildi. so‘zlarni dastlab u uch turkumga - otlar, feʼl va yordamchi so‘zlarga ajratadi. yordamchi so‘zlarni yana oltiga: olmosh, sifatdosh, ravish, old ko‘makchi, bog‘lovchi va undovlarga bo‘ladi. m.v.lomonosovning «rus tili grammatikasi» ikki jihatdan qimmatlidir: birinchidan, unda olim jonli rus tili asosida shakllanib kelayotgan yangi adabiy tilning rivojlanishidagi anʼanalarni boshqalarga nisbatan to‘g‘riroq sistemaga soldi; ikkinchidan, u rus tilining uni boshqa tillardan ajratib turadigan o‘ziga xos xususiyatlarini tushundi va o‘z grammatikasida yoritib berdi. tilshunoslik chinakam fan sifatida faqat xix asrning boshlarida shakllandi. chunki: 1. fanga tarixiy yondoshish paydo bo‘ldi. bu tilshunoslikka falsafa, sotsiologiyadan kirib keldi. 2. tilshunoslik faniga romantizm qarashlari taʼsir ko‘rsatdi. romantizm jonli tillarning o‘tmishini o‘rganishga undadi. 3. sanskrit tili bilan tanishish qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning yaratilishiga ijobiy taʼsir ko‘rsatdi. qiyosiy-tarixiy tilshunoslikka asos soluvchi asarlar xix asrning birinchi choragida maydonga keldi. umumiy tilshunoslik faniga asos soluvchilardan biri«germaniyaning eng buyuk kishilaridan biri bo‘lgan» (v.tomsen) vilgelm fon …

3 / 36

ik son haqida» (1827), «yozuvning til bilan bog‘liqligi haqida» (1836) va boshqalar.) umrining so‘nggi yillarida uch tomli «yava orolidagi kavi tili haqida» nomli katta asari ustida ishladi. bu asar uning vafotidan keyin, 1836-1840 yillarda eʼlon qilindi. v.gumboldtning kavi tili haqidagi asarining kirish qismi katta nazariy ahamiyatga ega. bu qism «inson tili tuzilishining har xilligi va uning inson naslining maʼnaviy taraqqiyotiga taʼsiri» deb atalib, xix asr o‘rtalaridayoq boshqa tillarga tarjima qilingan. v.gumboldtning ijodida ichki qarama-qarshiliklar ko‘p. u, bir tomondan, idealist kantning falsafiy qarashlariga asoslansa, ikkinchi tomondan, nozik tilshunos sifatida til faktlarini analiz qilar ekan, tilning rivojlanish jarayoni va vazifasini ko‘rsatishda idealizm doirasidan chiqib ketadi. v.gumboldt tillarni tipologik jihatdan shunday tasnif qilgan. u tillarni avval ikki guruhga ajratgan: 1.grammatik munosabat uchun hech qanday fonetik ifodaga ega bo‘lmagan ajratuvchi til (xitoy tili). 2.grammatik munosabatni flektiv forma orqali ifodalaydigan til (sanskrit tili). qolgan tillar, uningcha, shu ikki qarama-qarshi nuqtalar orasiga joylashadi. demak, bu tillar …

4 / 36

idan yana biri shu ediki, u til bilan nutqni farqladi. masalan, u dunyoni tushunish «mahsulining yig‘indisi sifatida til ayrim nutq aktidan farqlanadi», deb yozadi. v.gumboldt nutq tovushlarini tilning formasi deb, so‘zning nutqda qo‘llangandagi qiyofasini so‘zning grammatik formasi deb taʼrifladi. uning bu fikrlari, shuningdek, «ichki forma» haqidagi taʼlimoti, uning idealistik tomoni olib tashlansa, tilshunoslikda hozir ham eʼtiborga sazovordir. qiyosiy-tarixiy tilshunoslik fani hindistondanyevropagacha bo‘lgan o‘zaro qarindosh tillarni qiyoslash va eng qadimgi formalarni tiklashga urinish asosida yaratilganligi uchun uni hind-yevropa tilshunosligi deb ham ataydilar. hind-yevropa tilshunosligining xix asr davomida va xx asrning boshlaridagi taraqqiyoti davrida bir qancha yo‘nalishlari maydonga keldi. bular: naturalizm, psixologizm, «yosh grammatikachilar» va boshqalar. naturalizm oqimi. naturalistlar tilning mohiyatini tushuntirishda diniy, idealistik tamoyillarga tabiiylik, moddiylik tamoyilini qarama-qarshi qo‘ydilar. shu jihatdan naturalizm oqimi tilshunoslik tarixi uchun alohida ahamiyat kasb etadi. bu oqimning mashhur namoyandasi nemis olimi a.shleyxerdir (1821-1868). shleyxer ham hind-yevropa tillarining taraqqiyotini «shajara daraxti» sxemasi orqali ko‘rgazmali ravishda tushuntirdi. uning …

5 / 36

льно-исторического языкознания. shleyxer so‘z tuzilishi va ularning gapdagi o‘zaro munosabatini ifodalash vositalari tipi jihatidan, yaʼni morfologik xususiyatlariga ko‘ra, tillarni uch guruhga bo‘ladi: 1. ajratuvchi tillar (isolier ende sprachen). 2. biriktiruvchi tillar (zusammenfugende shrachen). 3. flektiv tillar. a.shleyxerning biologik konsepsiyasi boshqa olimlarga ham taʼsir ko‘rsatdi. shu asosda moris rappning «til fiziologiyasi» (1840) va «qiyosiy grammatika tabiiy fan sifatida» (1852), maks myullerning «til haqidagi fan bo‘yicha leksiyalar» (rus tilida u 1865 yilda «til haqidagi fan» nomi bilan nashr qilingan) va boshqa asarlar maydonga keldi. psixologizm oqimi psixologizm tilni xudoning yo odam ruhining ifodasi, ko‘rinishidir deb tushuntiradi. til go‘yo sof psixik hodisadir. psixologizm tarafdorlari o‘z qarashlariga gerbartning assotsiativ psixologiyasini (yaʼni hodisalarning kishi psixikasida bir-birlarini eslatishi haqidagi taʼlimotini) asos qilib oladilar. psixologizm oqimining yevropadagi eng ko‘zga ko‘ringan namoyandasi g. shteyntal, rossiyada esa a.apotebnya edi. geyman shteyntal (1823-1899), bir tomondan, mantiqiy grammatika yaratishga urinishlarni, ikkinchi tomondan, esa shleyxerning biologik naturalizmini tanqid qildi va v.gumboldtning til …

Want to read more?

Download all 36 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tilshunoslik tarixidagi yoʼnalishlar va maktablar"

beshinchisi ortiqcha reja: xix asrda qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning vujudga kelishi. v.gumboldt taʼlimoti. tilshunoslikda strukturalizm. ferdinand de sossyurning lingvistik nazariyasi. 3. tilshunoslikda naturalizm yo’nalishi. avgust shleyxer ta’limoti 4. tilshunoslikda psixologik yo’nalish: geyman shteyntal va aleksandr afanasevich potebnya ta’limoti 5. “yosh grammatikachilar” qarashlari 6. rus tilshunoslik maktablari tilshunoslik tarixidagi yoʼnalishlar va maktablar m.v.lomonosovning tilshunoslikka oid asarlari grammatik asarlar rossiyada xv-xvi asrlarda tarqala boshladi. bu davrda yagona sharqiy slavyan tili rus, ukrain va belorus tillariga ajralib, bu tillar mustaqil milliy til sifatida shakllana boshladi. ammo cherkov-slavyan tili bu xalqlar uchun adabiy til formasi sifatida xizmat q...

This file contains 36 pages in PPTX format (264.4 KB). To download "tilshunoslik tarixidagi yoʼnalishlar va maktablar", click the Telegram button on the left.

Tags: tilshunoslik tarixidagi yoʼnali… PPTX 36 pages Free download Telegram