o‘rta asrlarda arab va o‘rta osiyo tilshunosligi

PPTX 20 pages 76.3 KB Free download

20 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 76.3 KB

File type PPTX

Pages 20

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 20

computer science & mathematics major for college: mathematics o‘rta asrlarda arab va o‘rta osiyo tilshunosligi reja: 1. arab tilshunosligining kufa va basra maktablari. 2. arab tilshunosligining rivojida markaziy osiyolik olimlarning xizmati. 3. abu ali ibn sinoning umumiy fonetikaga oid risolasi. 2. mahmud koshg‘ariyning filologik asarlari. 3. o‘zbek tilidagi tilshunoslikning vujudga kelishi. arab tilshunosligi vii-xii asrlarda juda tez rivojlanib ketdi. tilshunoslikning yaratilishiga xuddi qadimgi hindiston singari, davr o‘tishi bilan eski yodgorliklarning, badiiy va diniy asarlarning tili bilan jonli so‘zlashuv tili orasida sezilarli farqlarning paydo bo‘lishidir. tilshunoslikning yaratilishi, ikkinchi tomondan, yozuvning, yozma adabiyotning mavjudligi bilan ham bog‘liq. chunki mukammal yozuv qoidalarini puxta ishlangan fonetika va grammatikasiz yuzaga keltirib bo‘lmas edi. arab tilshunosligining originalligi masalasida turli xil fikrlar bor. birinchi fikr shundan iboratki, arab tili grammatikasi grek falsafasi taʼsir qilmagan holda yaratilgan (i.veyss). grek tili bilan arab tili bir-biridan butunlay farq qilgani uchun grek grammatikasiga oid tushunchalar arab grammatikasiga qabul qilingan emas (karl …

2 / 20

yoritilgan edi. bu nazariya keyinchalik xi asrda yashagan al jurjoniyning mashhur «al avomilulmiʼa» («yuzta boshqaruvchilar») nomli asarida rivojlantirilgan. yuqorida ko‘rsatilgan asarlarning birontasi ham bizgacha yetib kelmagan. bizga yetib kelgan birdan-bir asar xalilning shogirdi basralik forslardan chiqqan amir bin usmon sibavayxiyning «al kitob»idir. bu asar hajm jihatidan ancha katta bo‘lishi bilan birga, unda shungacha bo‘lgan grammatika faniga yakun yasalgan. u keyingi grammatikachilar uchun asosiy ilmiy qo‘llanma bo‘lib qoldi. arab tilshunoslari nutq tovushining uch qiymati-fikriy, fonetik va grafik qiymatlari bor deb hisoblaganlar. unli va undoshlarni ajratib, undosh-mohiyat bo‘lsa, unli-o‘tkinchi hodisa deb taʼriflashlaridan ko‘rinadiki, ular arab o‘zaklarida undosh tovushlarning muhim rol o‘ynashini yaxshi bilganlar. tovushlari tasvirlashda qisman akustik tomonga eʼtibor berilgan bo‘lsa ham, asosan fiziologik tamoyilga amal qilingan. arab olimlari tovushlarni shunday tasnif qilar edilar: 1) unli (harfun savtiyun) va unsiz tovushlar (harfun sokinun); 2) qattiq tovushlar (hurufu sahihatun qosiyatun) va kuchsiz tovushlar (hurufu illatun); 3) yopiq va ochiq tovushlar, 4)tilning ko‘tarilishiga ko‘ra …

3 / 20

it turkiya («turk tili tarixi»), 4)kitob al idroki lisonul atrok («turklar tilini tushunish kitobi»). bizga ana shu so‘nggi asar maʼlum. «turklar tilini tushunish kitobi»(qisqacha «kitob al idrok») 1312 yili arab tilida qohirada yozilgan. qo‘lyozma 132 betdan iborat. u keyinchalik istanbulda ikki marta (1892-92 va 1031 yillarda)nashr qilingan. asar mamluk turklarining qipchoq-o‘g‘iz aralash tili materiallariga asoslangan. «kitob al idrok» qisqacha muqaddima, lug‘at va grammatika qismlaridan iborat. muqaddima qismidan maʼlum bo‘lishicha, abu hayyon tilning struktura elementlarini o‘sha davrdayoq uch narsa (lug‘at sostavi, morfologiya va sintaksis) dan iborat deb hisoblangan. chunki u til o‘rganish uchun uch narsani: 1)ayrim olingan so‘zlarning maʼnolarini, 2)so‘zlarning turlanish va tuslanish qoidalarini (bizningcha aytganda, morfologiyani), 3)so‘z birikmalarini (yaʼni sintaksisni) bilishni tavsiya etadi. abu hayyon asarining lug‘at qismida turkiy so‘zlar arab alvafiti tartibida joylashtirilgan. unda taxminan 2760 ta so‘z bor. morfologiya qismida so‘zlar odatdagi anʼanaga muvofiq uch turkumga ajratilgan: ot, feʼl, harf (yordamchi so‘zlar va affikslar). bu qismda turkiy tillarning …

4 / 20

berilgan. unda so‘zlar anʼanaviy yo‘sinda uch turkumga-ot, feʼl, xuruf (yordamchi so‘zlar va affikslar)ga bo‘linib, ot va feʼllarga ko‘proq eʼtibor beriladi. jumladan, atoqli va turdosh otlar, jamlovchi otlar, kichraytish otlari ajratiladi. “attuhfa”dagi sintaksisga doir berilgan maʼlumotlar antik dunyodagi va o‘rta asr yevropasidagi singari mantiq ilmi qoidalariga asoslanadi. chunonchi, gap (“jumla”) ega (“mubtado”) va kesim (“xabar”)ga ajratiladi, so‘ngra ularning tartibi, gapning otli va feʼlli turlari, gapning passiv konstruksiyasi haqida qoidalar berilgan. arab tilshunoslari turkiy va mo‘g‘ul tillaridagi o‘ziga xos bo‘lgan bir muhim hodisani-singarmonizmni payqamadilar. arab tilshunosligida leksikografik ishlar juda katta o‘rinni egalladi. feruzabadiy 60 tomli (baʼzi maʼumotlarga qaraganda, 100 tomli) lug‘at tuzgan. biroq bu ulkan lug‘at bizgacha yetib kelmagan. avtor shu lug‘at asosida boshqa lug‘at tuzgan. bu lug‘atni “qomus” (okean) deb atagan. arab tilshunosligi yevropaga hind tilshunosligiga nisbatan ancha ilgari maʼlum bo‘lgan edi. o‘rta osiyoda tilshunoslik xorazmlik ulug‘ olim abu rayhon muhammad bin ahmad al beruniy (973-1048) esa «o‘tmish avlodlar yodgorligi» nomli …

5 / 20

ushining hosil qilinishini ibn sino yaxshi tasvirlaydi. 9 mahmud ibn husayn ibn muhammad koshg‘ariy o‘rta osiyoning xi asrda yashagan ulug‘ olimidir. m.koshg‘ariyning turkiy tillarga bag‘ishlangan ikkita asar yozganligi maʼlum. ulardan biri «javohirun nahv fi lug‘atit turk» («turkiy tillarning sintaksisi javohirlari») deb, ikkkinchisi esa «devonu lug‘atit turk» (turkiy so‘zlar to‘plami») deb ataladi. birinchi asar hozirgacha topilmagan, ammo shunday kitobning bo‘lganligini koshg‘ariyning o‘zi ham, boshqa olimlar ham xabar qiladigan. «devonu lug‘atit turk» (qisqacha “devon” asarining faqat bitta nusxasi 1914 yilda turkiyadan topilda. u kotib muhammad bin abu bakir damashqiy tomonidan 1265-1266 yillar orasida koshg‘ariyning o‘z qo‘li bilan yozilgan nusxadan ko‘chirilgan. shu nusxa asosida 1915-1917 yillarda turkiyada “devon”ning uch tomi nashr qilindi, 1928 yilda vengriyada k. brokkelman tarjimasida nemis tilida bosildi, 1939 yilda turkiyada basim ataliy tarjimasida turk tilida, 1960-1963 yillar orasida esa toshkentda o‘zbek tilshunosi solih mutallibov tarjimasida o‘zbek tilida nashr qilindi. 10 koshg‘ariyning “devon”i ikki qismga - muqaddima va lug‘at qismlariga …

Want to read more?

Download all 20 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘rta asrlarda arab va o‘rta osiyo tilshunosligi"

computer science & mathematics major for college: mathematics o‘rta asrlarda arab va o‘rta osiyo tilshunosligi reja: 1. arab tilshunosligining kufa va basra maktablari. 2. arab tilshunosligining rivojida markaziy osiyolik olimlarning xizmati. 3. abu ali ibn sinoning umumiy fonetikaga oid risolasi. 2. mahmud koshg‘ariyning filologik asarlari. 3. o‘zbek tilidagi tilshunoslikning vujudga kelishi. arab tilshunosligi vii-xii asrlarda juda tez rivojlanib ketdi. tilshunoslikning yaratilishiga xuddi qadimgi hindiston singari, davr o‘tishi bilan eski yodgorliklarning, badiiy va diniy asarlarning tili bilan jonli so‘zlashuv tili orasida sezilarli farqlarning paydo bo‘lishidir. tilshunoslikning yaratilishi, ikkinchi tomondan, yozuvning, yozma adabiyotning mavjudligi bilan ham bog‘liq. chunki mukammal...

This file contains 20 pages in PPTX format (76.3 KB). To download "o‘rta asrlarda arab va o‘rta osiyo tilshunosligi", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘rta asrlarda arab va o‘rta os… PPTX 20 pages Free download Telegram