o‘zbek tilida frazeologiya

PPTX 20 pages 1.6 MB Free download

20 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.6 MB

File type PPTX

Pages 20

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 20

termiz iqtisodiyot va servis universiteti fan: hozirgi o‘zbek adabiy tili fanidan ma’ruza mashg'uloti mavzu: o‘zbek tili frazeologiyasi. frazeologizmning semantik strukturasi mavzu: o‘zbek tili frazeologiyasi. frazeologizmning semantik strukturasi reja: 1. frazeologiya bo‘limi haqida umumiy ma’lumot. 2. frazeologizmning semantik strukturasi. 3. frazeologizmlarda semantik munosabat. frazeologiya (gr. phrasis – “ifoda”, logos – “ta’limot”) atamasi ikki ma’noda ishlatiladi: 1) til frazeologik tarkibini o‘rganuvchi tilshunoslik sohasi; 2) shu tilning frazeologizmi majmui. frazeologiyaning o‘rganish predmeti frazeologizmning tabiati va substansional xususiyatlari hamda ularning nutqda amal qilish qonuniyatidir. frazeologizm til hodisasi sifatida lison va nutqqa daxldor birlikdir. birdan ortiq mustaqil leksema ko‘rinishining birikuvidan tashkil topib, obrazli ma’noviy tabiatga ega bo‘lgan lisoniy birlik frazeologizm deyiladi: tepa sochi tikka bo‘ldi, sirkasi suv ko‘tarmaydi, o‘takasi yorildi, do‘ppisi yarimta, ikki gapning birida, boshga ko‘tarmoq va boshqa. 1-reja: frazeologiya bo‘limi haqida umumiy ma’lumot. frazeologizm ibora, frazeologik birlik, turg‘un birikma, barqaror birikma, frazeologik birikma atamalari bilan ham yuritiladi. frazeologiya leksikologiya bo‘limining tarkibiy qismidir. frazeologizm …

2 / 20

ar hali ham onda-sonda ro‘y berib turibdi. 4. kavushini to‘g‘rilab qo‘yish kerak. (as.mux.) 1- va 2-gaplarda frazeologizmlar gap markazi – kesim mavqeyida, 3-gapda so‘z kengaytiruvchisi aniqlovchi va 4-gapda butun bir egasiz gap vazifasida kelgan. frazeologizm tashqi ko‘rinishi jihatidan so‘z birikmasi yoki gap ko‘rinishida bo‘ladi. so‘z birikmasi ko‘rinishidagi frazeologizm: ko‘ngli bo‘sh, enka-tinkasini chiqarmoq, jig‘iga tegmoq, bel bog‘lamoq, kir izlamoq, terisiga sig‘may ketmoq va h. gap tipidagi frazeologizm «gap kengaytiruvchisi+kesim» qolipi mahsuli: istarasi issiq, ichi qora, labi-labiga tegmaydi, ko‘ngli ochiq, tarvuzi qo‘ltig‘idan tushmoq, kapalagi uchib ketdi, po‘konidan yel o‘tmagan, tepa sochi tikka bo‘lmoq va h.k. ayrim leksik birliklar frazeologizmning tadrijiy taraqqiyoti mahsulidir: dardisar, toshbag‘ir, boshog‘riq. demak, leksema hosil bo‘lish manbalaridan biri – frazeologizm. . fe’l turkumiga mansub frazeologizmlar: me’dasiga tegmoq, yaxshi ko‘rmoq, holdan toymoq, sabr kosasi to‘lmoq, tepa sochi tikka bo‘lmoq, og‘ziga talqon solmoq, podadan oldin chang chiqarmoq. sifat turkumiga mansub frazeologizm: ko‘ngli bo‘sh, rangi sovuq, yuragi toza, avzoyi bejo, dili siyoh, …

3 / 20

doirasi (dialektal, ilmiy, badiiy so‘zlashuv) bilan ham ma’lum bir tafovutlarga ega: eskirgan frazeologizm: alifni kaltak demoq, aliflayloni bir cho‘qishda qochiradigan, dastin aliflom qilib, kallasini xam qilib, yeng silkitmoq; dialektal frazeologizm: alag‘da bo‘lmoq (xavotir olmoq), ko‘ngli tob tashladi (ezildi), halak bo‘lmoq (ovora bo‘lmoq), qumortqisi quridi (intiq bo‘lmoq); ilmiy frazeologizm: nazar tashlamoq, ko‘zga tashlanmoq, chambarchas bog‘lanmoq, to‘g‘ri kelmoq, imkoniyatlar doirasi, qulay qurshov; badiiy frazeologizm: sabr-kosasi to‘lmoq, og‘zining tanobi qochmoq, og‘zidan bodi kirib, shodi chiqmoq, qildan qiyiq axtarmoq, six ham kuymasin, kabob ham, boshida yong‘oq chaqmoq; so‘zlashuv nutqi frazeologizmi: arpasini xom o‘rmoq, yerga urmoq, yuragi qon, ko‘zi tor, ko‘zi och, boshi ochiq. frazeologizm ikki yoqlama lisoniy birlik, shakl va mazmunning dialektik birligidan iborat. frazeologizmning shakliy tomonini so‘z (leksema emas) tashkil qiladi. ularning mazmuniy tomoni frazeologik ma’nodir. frazeologik ma’no o‘ta murakkab tabiatli, leksemada bo‘lgani kabi ayrimi denotativ tabiatli bo‘lsa, boshqalari grammatik ma’noga ega, xolos. masalan, mustaqil so‘z turkumiga kiruvchi frazeologizm: (burgaga achchiq qilib, ko‘rpaga …

4 / 20

gan narsa yoki hodisadan ta’sirlanmoq» sememasiga ega. har ikkala ma’noda ham kishi ichki ruhiy holati (denotat) aks etgan. biroq frazeologizm ma’nosida «o‘ta darajada» va «so‘zlashuv uslubiga xos», «bo‘yoqdor» semalariga egaligi bilan «hayron bo‘lmoq» leksemasidan farqlanadi. demak, frazeologizmning ko‘pincha, ifoda semalarida obrazlilik, bo‘yoqdorlik bo‘rtib turadi. umuman olganda, frazeologik ma’no torroq va muayyanroq, leksema ma’nosi esa unga nisbatan kengroq va mavhumroq bo‘ladi. frazeologizm birdan ortiq mustaqil so‘zdan tashkil topadi. biroq uning ma’nosi tashkil etuvchi ma’nolarining oddiy yig‘indisi emas. masalan, qo‘yniga qo‘l solmoq frazeologizmining ma’nosi qo‘yin, qo‘l, solmoq leksemalari ma’nolari sintezi yoki qo‘shiluvchi emas. frazeologizmning ma’nosi tashkil etuvchi so‘z to‘la yoki qisman ko‘chma ma’noda ishlatilishi natijasida hosil bo‘ladi. masalan, birovning fikrini bilishga urinish harakati uning qo‘ynini titkilab, nimasi borligini bilishga intilish harakatiga o‘xshaydi. natijada, qo‘yniga qo‘l solmoq erkin birikmasi o‘zidan anglashilgan mazmunga o‘xshash bo‘lgan boshqa bir mazmunni ifodalashga ixtisoslashadi va qurilma frazeologizmga aylanadi. yoki kishi qo‘ltiqlab ketayotgan tarvuzini tushirib yuborsa, qanday ahvolga tushadi? …

5 / 20

i frazeologik qiymat kasb etgan. tishni-tishga qo‘ymoq, tepa sochi tikka bo‘lmoq, labiga uchuq toshmoq iboralari ham shular jumlasidandir. ayrim frazeologizm turli diniy aqida, tushuncha, rivoyat asosida ham shakllanadi: 1. uning eriga mening ko‘zim tekkan emish. (i.rah.) 2. hammani qo‘yib, sizning soldat o‘g‘lingizga tegaman deb ko‘zim uchib turibdimi? (m.muham.) 3. «jabrdiyda»ning ham, guvohlarning ham dumi xurjunda gaplari shunday savollar berilishini talab etardi. (m.ism.) frazeologizm, asosan, bir ma’nolidir. ammo polisemantiklik frazeologizmda ham uchrab turadi. masalan, aqli yetadi frazeologizmi «idrok qilmoq», «ishonch hosil qilmoq» ma’nosiga, bo‘yniga qo‘ymoq iborasi 3 ta – «aybni birovga to‘nkamoq», «isbotlab e’tirof qildirmoq», «biror ishni bajarishni birovning zimmasiga yuklamoq» ma’nolariga, qo‘lga olmoq iborasi esa 4 ta – «o‘z ixtiyoriga o‘tkazmoq», «qo‘qqisdan hujum qilib bosib olmoq», «qamash maqsadida tutmoq», «biror yo‘l bilan o‘z xohishiga bo‘ysunadigan qilmoq» ma’nolariga ega. frazeologik polisemiyada barcha ma’no ko‘chma bo‘lganligi bois, ularni bosh va hosila ma’nolarga ajratish qiyin. leksikada bo‘lgani kabi frazeologiyada ham lisoniy-semantik munosabat amal …

Want to read more?

Download all 20 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbek tilida frazeologiya"

termiz iqtisodiyot va servis universiteti fan: hozirgi o‘zbek adabiy tili fanidan ma’ruza mashg'uloti mavzu: o‘zbek tili frazeologiyasi. frazeologizmning semantik strukturasi mavzu: o‘zbek tili frazeologiyasi. frazeologizmning semantik strukturasi reja: 1. frazeologiya bo‘limi haqida umumiy ma’lumot. 2. frazeologizmning semantik strukturasi. 3. frazeologizmlarda semantik munosabat. frazeologiya (gr. phrasis – “ifoda”, logos – “ta’limot”) atamasi ikki ma’noda ishlatiladi: 1) til frazeologik tarkibini o‘rganuvchi tilshunoslik sohasi; 2) shu tilning frazeologizmi majmui. frazeologiyaning o‘rganish predmeti frazeologizmning tabiati va substansional xususiyatlari hamda ularning nutqda amal qilish qonuniyatidir. frazeologizm til hodisasi sifatida lison va nutqqa daxldor birlikdir. birdan ortiq m...

This file contains 20 pages in PPTX format (1.6 MB). To download "o‘zbek tilida frazeologiya", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbek tilida frazeologiya PPTX 20 pages Free download Telegram