kimyo dastlabki tushunchalar

PDF 18 pages 621.9 KB Free download

18 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 621.9 KB

File type PDF

Pages 18

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 18

1 dastlabgi kimyoviy tushunchalar. jism. atrofimizdagi shakl va hajmga ega barcha narsalar jism deyiladi. m: oy, yer, uy, piyola, qoshiq, ruchka, shar, sim… modda: jismlarning tarkibi modda deyiladi. m: suv, shakar, osh tuzi, alyuminiy, mis, temir, kislorod, vodorod… moddalarning 10 mln dan ortiq xili o`rganilgan.moddalarning bir-biridan farq qiladigan belgilari xossa deyiladi.masalan: agregat holat (qattiq,suyuq, gaz) rang, tam ,zichlik, qaynash suyuqlanish temperaturasi va h.k. moddalarning fizikaviy xossalari fizikaviy xossalarga quyudagila kiradi: qattiq, suyuq, gaz,rang,tam,hid, suyuqlanish, qaynash temperaturasi, zichlik ,suvda eruvchanlik. fizikaviy hodisalar paytida moddaning agregat holati va shakli o’zgaradi ,aralashmalar hosil bo’lishi ,aralashmalarning tarkibiy qismlarga ajralishi kuzatiladi, lekin moddalar tarkibi o’zgarmaydi. masalan: muzning sinishi , mis simning qayrilishi, suvning qaynashi,…. moddalar ko’pincha aralashgan holatda bo’ladi.bunda ikki xil aralashma hosil qiladi. 1) gomogen aralashmalar 2)geterogen aralashmalar toza moddaning xossalari o`zgarmas bo`ladi. aralashmalardagi turli modda zarrachalarini ko`z yoki mikroskop yordamida farqlash mumkin bo`lmasa aralashma bir jinsli yoki gomogen deyiladi. masalan: ichimlik suvi,toza suv,shakarli …

2 / 18

bi o`zgaradi ya’ni bir modda boshqasiga aylanadi.masalan: yonish, chirish, zanglash,pishish,…kimyoviy hodisalar kimyoviy reaksiyalar deyiladi. kimyoviy reaksiya alomatlari: 1)issiqlik ajralishi (yonish ,cherish) 2)yorug`lik ajralishi (yonish) 3)rang o`zgarishi (zanglash) 4)tam o`zgarishi 5)gaz ajralishi (xamirning yetilishi) 6)cho`kma hosil bo`lishi (sutning kesilishi) kimyoviy reaksiyaning boshlanish shartlari 1.moddalar bir-biriga tegib turishi kerak. 2.energiya berish kerak.(issiqlik, yorug`lik ,mexanik) 3.boshqa moddalar ishtiroki kerak. masalan: al va j2 aralashmasi suv tomchisi ishtirokida shiddat bilan reaksiyaga kirishadi. reaksiya tugagach bir tomchi suv ortib qoladi. reaksiya tezligiga ta’sir ko`rsatib o`zi sarflanmay qoladigan moddalar katalizatorlar deyiladi. moddalar tuzilishi va tarkibi. moddalar juda mayda zarrachalardan tuzilgan.ularning alohida bitta zarrachasini oddiy ko’z yordamida ko’rib bo’lmaydi.faqat bu zarrachalar yig’ilib qattiq,suyuq holat yuzaga keltirgandagina moddalar mayda zarrachalardan tuzilganligi haqidagi dastlabgi fikrni levkip va demokrit aytgan. moddaning xossasini o`zida saqlaydigan eng kichik zarrachasi uning molekulasi deyiladi. molekula “kichik massa” degan ma’noni anglatadi moddaning ta’m va hidini anglash uning molekulalari til va burundagi retseptorlarga tegishi orqali rang, …

3 / 18

hilik organic moddalar….) ,gaz moddalarning hammasi molekulyar tuzilishli hisoblanadi masalan: suv , yod, spirt, h2,o2,… alohida olingan zarrachasi modda xossasini o’zida saqlamasa bunday birikmalar nomolekulyar birikmalar deyiladi. nomolekulyar tuzilishli moddalar atom va ionlardan tuzilgan bo’lib, ular yuqori temperaturada qaynaydi va suyuqlanadi. nomalekulyar tuzilishli moddalar atomlardan va 3 ionlardan iborat bo’lib ular bir-biriga ko’p tomondan bog’langan bo’ladi. masalan: qum, osh tuzi,bo`r, temir, …ko’pchilik metallar nomolikulyar tuzilishli. molekulyar tuzilishli moddalar –daltonitlar ,(jon dalton nomiga) nomolekulyar tuzilishli moddalar—bertolitlar (bertole nomiga)deyiladi. atom molekulyar ta’limot atom molekulyar ta’limot lomonosov yaratgan ,dalton rivojlantirgan.  1.moddalar molekula va atomlardan tuzilgan.  2.molekula va atomlar to`xtovsiz harakatda bo`ladi. harakat tezligi agregat holat va haroratga bog`liq.  3.molekulalar orasida ma’lum masofa, bo`shliq bor. u agregat holat va temperaturaga qarab o`zgaradi.  4. zarrachalar orasida tortilish va itarilish kuchlari mavjud.  5.molekulaning xossalari undagi atomlarning turiga va joylashishiga bog`liq  6. tabiatdagi atomlar bir-biridan massasi, o`lchami , xossasi bilan farq …

4 / 18

di. kimyoviy element kimyoviy element tushunchasini fanga robert boyl kiritgan. yadro zaryadi bir xil bo`lgan atomlarning muayyan turi kimyoviy element deyiladi.(element tur,xil degani). tabiatda atomlar soni juda ko’p. elementlar soni esa 110 ta. atomlarning eng muhim xususiyati yadro zaryadi. atomlarning bir turiga ya’ni kimyoviy elementlarga turli xossalarga asoslanib nom berilgan.masalan: yadro zaryadi +1 bo’lgan atomlar yonganda suv hosil qilgani uchun ,suv tug’diruvchi (vodorod,hydrogenium).yoki yadro zaryadi +8 bo’lgan atomlar ko’pchilik kislotalar tarkibida bo’lgani uchun kislota tug’diruvchi(kislorod,oxygenium)tabiatda massasi,neytronlari ,yadro zaryadi va boshqa 4 xusiyatlari bilan farq qiluvchi,ko’plab atom turlari mavjud. shu sababli element turlaridan atom turlari ko’p.; kimyoviy elementlarning belgilanishi elementlarning hozirgi zamon belgilanishi bertsellius taklif etgan. unga ko`ra element lotincha nomi 1-harfi va undan keyingi biror harfi asos qilib oligan. masalan:kislorod- oxygenium. vodorod –hyrdgenium, simob-hudrargireum atomlarning o’lchami nisbiy va absolyut massasi. atom juda kichik zarracha bo’lib o’lchami 1a0 (angstrom)atrofida 1a0=10-10m d(cl)=1,8 a0=0,18nm(nanometer) 1nm=10-9m yer shari→ olma→ atom atomlarning kg va g …

5 / 18

ismidan 16 marta og’irligini bildiradi. atomlarning absolyut va nisbiy massalari o’rtasida quyidagi bog’lanish mavjud. m0= ar 1,66 10-24g ar=m0/1,66 10-27kg masala;1)azot atomi necha g ligi va oltin atomining absolyut massasini toping. 2) massasi 53,12 10-24g bo’lgan va 79,68 10-27kg bo’lgan atomlar qaysi elementga tegishli bo’lishi mumkin. nisbiy atom massa birligi sifatida olingan etalon necha marta o’zgarsa atomlarning nisbiy massalari teskarisiga shuncha o’zgaradi. masalan birlik sifatida c ning 1/12 qismi emas c atomi olinsa nisbiy massalar 12 marta kamayadi. chunki etalon 12 marta ortgan. masala: 1)agar nisbiy atom massa birligi sifatida temir atomi 1/8 qismi olinganda azotning nisbiy atom massasi nimaga teng bo’ladi. 2)bromning nisbiy massasi 79,9 bo’lsa 78 va 80 izotoplari tarqalish darajasini aniqlang. 3)nikelning nisbiy massasi 57,8 bo’lsa 57 va 60 massali izotoplardan iborat deb qarab ularning miqdoriy va massa ulushlarini hisoblang molekulaning nisbiy massasi undagi barcha atomlarning nisbiy atom massalari yig`indisiga teng. atomlarning xillari. tabiatda massasi ,neytronlari, yadro …

Want to read more?

Download all 18 pages for free via Telegram.

Download full file

About "kimyo dastlabki tushunchalar"

1 dastlabgi kimyoviy tushunchalar. jism. atrofimizdagi shakl va hajmga ega barcha narsalar jism deyiladi. m: oy, yer, uy, piyola, qoshiq, ruchka, shar, sim… modda: jismlarning tarkibi modda deyiladi. m: suv, shakar, osh tuzi, alyuminiy, mis, temir, kislorod, vodorod… moddalarning 10 mln dan ortiq xili o`rganilgan.moddalarning bir-biridan farq qiladigan belgilari xossa deyiladi.masalan: agregat holat (qattiq,suyuq, gaz) rang, tam ,zichlik, qaynash suyuqlanish temperaturasi va h.k. moddalarning fizikaviy xossalari fizikaviy xossalarga quyudagila kiradi: qattiq, suyuq, gaz,rang,tam,hid, suyuqlanish, qaynash temperaturasi, zichlik ,suvda eruvchanlik. fizikaviy hodisalar paytida moddaning agregat holati va shakli o’zgaradi ,aralashmalar hosil bo’lishi ,aralashmalarning tarkibiy qismlarga ajrali...

This file contains 18 pages in PDF format (621.9 KB). To download "kimyo dastlabki tushunchalar", click the Telegram button on the left.

Tags: kimyo dastlabki tushunchalar PDF 18 pages Free download Telegram