физикавий катталиклар ва уларнинг сифат ва миқдорий тавсифлари

DOCX 21,9 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1669067675.docx физикавий катталиклар ва уларнинг сифат ва миқдорий тавсифлари физикавий катталиклар ва уларнинг сифат ва миқдорий тавсифлари режа: 1. катталиклар. 2. катталикнинг ўлчамлиги. 3. катталикларнинг бирликлари. халқаро бирликлар тизими. 4. бирликларни ва ўлчамларни белгилаш ва ёзиш қоидалари. 1. катталиклар атрофимиздаги ҳаёт узлуксиз тарзда кечадиган муайян жараёнлар, воқеалар, ҳодисаларга ниҳоятда бой бўлиб, уларни кўпини аксарият ҳолларда сезмаймиз ёки эътиборга олмаймиз. четдан қараганда уларнинг орасида боғлиқлик ёки узлуксизлик билинмаслиги ҳам мумкин. баъзиларига эса шунчалик кўникиб кетганмизки, аниқ бир сўз билан ифодалаш керак бўлса, бироз қийналиб турамизда, “...мана шу-да!” деб қўямиз. бутун суҳбат барчамиз билиб-билмайдиган, кўриб-кўрмайдиган ва сезиб- сезмайдиган катталиклар ҳақида боради. катталикларнинг таърифини келтиришдан олдин уларнинг моҳиятига муқаддима келтирсак. ён-верингизга бир назар ташланг, ҳар хил буюмларни, жонли ва жонсиз предметларни кўрасиз. балки олдингизда дўстларингиз ҳам ўтиришгандир (албатта дарс тайёрлаб!). гарчи бу санаб ўтилганлар бир-бирларидан тубдан фарқ қилса ҳам ҳозир кўришимиз керак бўлган хоссалар ва хусусиятлар бўйича улардаги муайян умумийликни кўришимиз мумкин. масалан, …

атта ёки кичиклигида, яъни қийматидагина бўлади. биз буни оддийгина қилиб оғирлик деб атаб қўямиз. бу каби хусусиятлар талайгина бўлиб, уларга катталик номи берилган. катталиклар жуда кўп ва турли-туман, лекин уларнинг барчаси ҳам иккитагина тавсиф билан тушунтирилади. бу сифат ва миқдор тавсифлари. сифат тавсифи олинган катталикнинг моҳиятини, мазмунини ифодалайдиган тавсиф ҳисобланади. гап масофа борасида кетганда муайян олинган объектнинг ўлчамларини, узун-қисқалигини ёки баланд-пастлигини билдирувчи хусусиятни тушунамиз, яъни кўз олдимизга келтирамиз. буни оддийгина бир тажрибадан билишимиз мумкин. бир дақиқага бошқа ишларингизни йиғиштириб, кўз олдингизга оғирлик ва температура номли катталикларни келтиринг... хўш, уларнинг сифат тавсифларини сеза олдингизми. бир нарсага аҳамият беринг-а, оғирлик деганда қандайдир бир мавҳум, оғир ёки енгил объектни, аксарият, тарози тошларини кўз олдига келтиргансиз, температура тўғрисида гап борганда эса, иссиқ-совуқликни билдирувчи бир нарсани гавдалантиргансиз. айнан мана шулар биз сизга тушунтирмоқчи бўлган катталикнинг сифат тавсифи бўлиб ҳисобланади. энди олинган объектларда бирор бир катталик тўғрисида сўзлайдиган бўлсак, бу объектлар ўзида шу катталикни кўп ёки …

талиги” деб ёзиш), чунки шу хоссаларнинг ўзи катталик бўлади. бунда “катталик ўлчами” деган атамани ишлатиш тўғри ҳисобланади. масалан, маълум жисмнинг узунлиги, массаси, электр қаршилиги ва ҳоказолар. ҳар бир физикавий объект бир қанча объектив хоссалар билан тавсифланиши мумкин. илм-фан тараққиёти ва ривожланиши билан бу хоссаларни билишга талаб ортиб бормоқда. ҳозирга келиб замонавий ўлчаш воситалари ёрдамида 70 дан ортиқ катталикни ўлчаш имконияти мавжуд. бу кўрсаткич 2050 йилларга бориб 200 дан ортиб кетиши башорат қилинмоқда. кўпинча катталикнинг ўрнига параметр, сифат кўрсаткичи, тавсиф (характеристика) деган атамаларни ҳам қўлланишига дуч келамиз, лекин бу атамаларнинг барчаси моҳиятан катталикни ифодалайди. муайян гуруҳлардаги катталикларнинг орасида ўзаро боғлиқлик мавжуд бўлиб, уни физикавий боғланиш тенгламалари орқали ифодалаш мумкин. масалан, вақт бирлигидаги ўтилган масофа бўйича тезликни аниқлашимиз мумкин. мана шу боғланишлар асосида катталикларни икки гуруҳга бўлиб кўрилади: асосий катталиклар ва ҳосилавий катталиклар. асосий катталик деб кўрилаётган тизимга кирадиган ва шарт бўйича тизимнинг бошқа катталикларига нисбатан мустақил қабул қилиб олинадиган катталикка айтилади. …

лиги мос ҳолдаги бош ҳарфлар билан белгиланади, масалан, dim l = l; dim m = m; dim t = t. ҳосилавий катталикларнинг ўлчамлигини аниқлашда қуйидаги қоидаларга амал қилиш лозим: 1. тенгламанинг ўнг ва чап томонларининг ўлчамлиги мос келмаслиги мумкин эмас, чунки, фақат бир хил хоссаларгина ўзаро солиштирилиши мумкин. бундан хулоса қилиб айтадиган бўлсак, фақат бир хил ўлчамликка эга бўлган катталикларнигина алгебраик қўшишимиз мумкин. 2. ўлчамликларнинг алгебраси кўпаювчандир, яъни фақатгина кўпайтириш амалидан иборатдир. 2.1. бир нечта катталиклар кўпайтмасининг ўлчамлиги уларнинг ўлчамликларининг кўпайтмасига тенг, яъни: a, b, c, q катталикларининг қийматлари орасидаги боғланиш q = abc кўринишда берилган бўлса, у ҳолда dim q = (dim a)(dim b)(dim c). 2.2. бир катталикни бошқасига бўлишдаги бўлинманинг ўлчамлиги уларнинг ўлчамликларининг нисбатига тенг, яъни q = a/b бўлса, у ҳолда dim q = dim a / dim b. 2.3. даражага кўтарилган иҳтиёрий катталикнинг ўлчамлиги унинг ўлчамлигини шу даражага оширилганлигига тенгдир, яъни, q = an бўлса, у …

бирликлари. муайян объектни тавсифловчи катталик шу объект учун хос бўлган миқдор тавсифига эга экан, бу каби объектлар ўзаро биргаликда кўрилаётганда фақат мана шу миқдор тавсифларига кўра тафовутланади. бунинг учун эса солиштирилаётганда объектлараро бирор бир асос бўлиши лозим. бу асосга солиштириш бирлиги дейилади. айнан мана шундай тавсифлаш асосларига катталикнинг бирлиги деб ном берилган. кўрилаётган физикавий объектнинг иҳтиёрий бирхоссасининг миқдор тавсифи бўлиб унинг ўлчами хизмат қилади. лекин “узунлик ўлчами”, “масса ўлчами”, “сифат кўрсаткичининг ўлчами” дегандан кўра “узунлиги”, “массаси”, “сифат кўрсаткичи” каби ибораларни ишлатиш ҳам лексик жиҳатдан,ҳам техникавий жиҳатдан ўринли бўлади.ўлчам билан қиймат тушунчаларини бир- бирига адаштириш керак эмас. масалан, 100 g, 105 mg, 10-4 t - бир ўлчамни 3 хил кўринишда ифодаланиши бўлиб, одатда “масса ўлчамининг қиймати” демасдан, “массаси (...) kg” деб гапирамиз. демак катталикнинг қиймати деганда унинг ўлчамини муайян сонли бирликларда ифодаланишини тушунишимиз лозим. катталикнинг ўлчами - айрим олинган моддий объект, тизим, ҳодиса ёки жараёнга тегишли бўлган катталикнинг миқдори бўлиб ҳисобланади. …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "физикавий катталиклар ва уларнинг сифат ва миқдорий тавсифлари"

1669067675.docx физикавий катталиклар ва уларнинг сифат ва миқдорий тавсифлари физикавий катталиклар ва уларнинг сифат ва миқдорий тавсифлари режа: 1. катталиклар. 2. катталикнинг ўлчамлиги. 3. катталикларнинг бирликлари. халқаро бирликлар тизими. 4. бирликларни ва ўлчамларни белгилаш ва ёзиш қоидалари. 1. катталиклар атрофимиздаги ҳаёт узлуксиз тарзда кечадиган муайян жараёнлар, воқеалар, ҳодисаларга ниҳоятда бой бўлиб, уларни кўпини аксарият ҳолларда сезмаймиз ёки эътиборга олмаймиз. четдан қараганда уларнинг орасида боғлиқлик ёки узлуксизлик билинмаслиги ҳам мумкин. баъзиларига эса шунчалик кўникиб кетганмизки, аниқ бир сўз билан ифодалаш керак бўлса, бироз қийналиб турамизда, “...мана шу-да!” деб қўямиз. бутун суҳбат барчамиз билиб-билмайдиган, кўриб-кўрмайдиган ва сезиб- сезмайдиган к...

Формат DOCX, 21,9 КБ. Чтобы скачать "физикавий катталиклар ва уларнинг сифат ва миқдорий тавсифлари", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: физикавий катталиклар ва уларни… DOCX Бесплатная загрузка Telegram