экосистемалар

DOC 396.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1403067941_43240.doc www.arxiv.uz экосистемалар режа: 1. экологик система 2. экосистемаларнинг биологик маҳсулдорлиги 3. экосистемалар динамикаси 4. қуруқлик ва сув экосистемаларининг тузилиши экологик система деб бирга яшовчи ҳар хил организмлар ва уларнинг яшаш муҳити орасидаги қонуниятли боғланишга айтилади. бунга ўрмон, ўтлоқ, кўл ва бошқалар мисол бўлади. масалан, ўрмонни шундай таърифласа бўлади: ўрмон бу географик шаклланган, ўз-ўзини бошқарувчи ўсимлик ва ҳайвонлар популяциялари йиғиндиси бўлиб, улар учун муҳитни бошқарувчи асосий ролни бир тур, ёки бир неча турга мансуб популяция ўйнайди. ана шундай жамоаларни ифодалаш учун академик в.н сукачев(1942) биогеоценоз терминини тавсия этган. организмлар жамоаси анорганик муҳит билан боғлиқ. ўсимликлар ундаги карбонат ангидриди, сув, кислород ва минерал тузлар ҳисобига яшайди. гетеротроф организмлар эса автотрофлар ҳисобига яшайди. лекин улар кислород ва сувга ҳам муҳтождир. жамоалар анорганик муҳит билан маълум системани шакллантиради. организмлар ва анорганик компонентлар бирлигида, модда алмашинувини амалга оширади. шу тарзда экологик система ташкил топади. "экосистема» тушунчаси илк бор инглиз экологи а. тенсли (1935) томонидан …

ндир. "экосистема" модда алмашинуви амалга ошиб турадиган системани билдиради. моддалар айланиши ва организмларнинг экосистемадаги ҳаёти, доимий равишда уларни таъминланиб турадиган энергия оқимига боғлиқ. ердаги бутун ҳаёт қуёш нурлари энергияси ёрдамида давом этади. бунда фотосинтез ёрдамида органик бирикмаларнинг кимёвий боғланишлари ҳосил бўлади. чўл экосистемаси озуқа занжири деганда биз нимани тушунамиз? жамоалардаги озуқа занжири бу энергиянинг бир организмдан иккинчисига берилиш кетма—кетлигидир. «ўсимлик-хашорат-бақа-илон-калхат» озуқа занжирида биринчи бўғиндан кейингиларига қараб биомасса камайиб боради. экосистемалар озиқ тўрлари орқали ўзаро боғлангандир(-расм). консументлар томонидан қабул қилинган озуқалар тўлиқ ўзлаштирилмайди ва унинг маълум бир қисми ташқи муҳитга қайтарилади. ҳайвонларда озуқа моддаларнинг ўзлаштирилиши 30% дан 70% гачани ташкил қилади. энергиянинг кўп қисми нафас олишда сарфланади. қабул қилинган овқатнинг оз қисми организмларнинг ўсишига кетади. экосистеманинг ҳаёти фақат энергия оқимига боғлиқ бўлиб, у қуёш нури ёки тайёр органик моддалар ҳисобига таъминланади. фотосинтез қилувчи организмлардан бошланувчи озуқа занжири ейилиш занжири дейилади. ўлик ҳайвонлар ва ўсимликларнинг қолдиқларидан бошланадиган занжир эса парчаланиш занжири дейилади. …

инг маълум вақт ичидаги ўсиши — бу жамоанинг иккинчи даражали маҳсулдорлиги дейилади. ҳар бир озуқа занжири, бирламчи ва иккиламчи ҳосилдорлик ҳосил қилиш тезлиги ва маҳсулотларнинг тақсимланиши бўйича турличадир. экосистемаларда бирламчи ва иккиламчи ҳосилдорликнинг миқдорий кўрсатгичлари мавжуд. бу ҳосилдорлик пирамидаси қонуни дейилади. ҳар бир озуқа занжирида маълум вақт давомида ҳосил қилинадиган биомасса ёки маҳсулдорлик кейинги озуқа занжирига нисбатан кўп. ер юзидаги экосистемаларда биомассалар пирамидаси, сон пирамидаси қонуниятлари қайд этилади, яъни ўсимликларнинг умумий массаси, сони уларни ейдиган ҳайвонларнинг массасига ва сонига нисбатан кўп. экосистемалар маҳсулдорлиги қонуниятларини ўрганиш, энергия оқими миқдорини ҳисобга олиш амалиётда катта аҳамиятга эга. одамлар томонидан фойдаланадиган агроценозлар (биринчи маҳсулдорлиги) маҳсулотлари инсоният жамиятининг овқат заҳираси ҳисобланади. икиламчи маҳсулдорлик, яъни қишлоқ хўжалик ҳайвонлари ҳисобига олинадиган маҳсулдорлик ҳам катта аҳамиятга эга. энергия оқими ва экосистемалар маҳсулдорлигини аниқ ҳисобга олиш, улардаги модда айланишини бошқариш орқали одамлар учун кўпроқ ҳосил олишда ёрдам беради. бундан ташқари табиатдан ўсимлик ва ҳайвонлар биомассасининг қанчасини олиш мумкинлигини билишимиз …

энг юқори ўсиши кузатилади. шимолий муз океан қирғокларидаги экосистемалар маҳсулдорлиги 20 ц( га, қора денгизнинг кавказ томон соҳилида у 200 ц( га дан ошади. ўрта осиё чўлларида эса маҳсулдорлик 3 — 20 ц( га ни ташкил этади. экосистемалар динамикаси ҳар бир экосистемада доимо ундаги организмларнинг ҳаётий ривожланиши ва популяцияларининг ўзгариши кузатилади. ўзгаришлар 2 хил: 1. циклик ўзгаришлар; 2. тасодифий ўзгаришлар. бундай ўзгаришлар сутка ва мавсум давомида ҳамда ташқи муҳит билан бўлиб турадиган даврийликка эга ўзгаришлар бўлиб, улар организмларнинг ички ритми ўзгаришларида ўз аксини топади. биоценозда сутка давомида содир бўлиб турадиган ўзгаришлар кун ва тун давомидаги ҳаво температураси, намлик ва бошқа омиллар ўзгаришига кучли боғлиқдир. ўрта осиёнинг қумлик чўлларида, туш пайтларида ҳаёт тўхтаганга ўхшаб туюлади. ҳайвонлар қуёшдан инларида яшириниб, кечаси фаоллашади. тунда қўнғиз, сичқон, чаён, илон, ўргимчак, тулкилар тез ҳаракат қилади. йилнинг маълум вақтида кўп турлар чуқур тинимга кетади. даврий ўзгариш ўсимликларнинг яруслар бўйлаб тарқалишида яққол кўринади. масалан, бир йиллик ўсимликлар …

и «мерос бўлиб қолмоқ» ва «ирсий белги» деган маъноларни билдиради. биологик айланишнинг тўлиқ эмаслиги сукцессиянинг асосини ташкил этади. академик в.н. сукачев ўсимликлар жамоасининг алмашиниши ҳақида жараён мавжуд эканлигини кўрсатади: 1. сингенетик алмашиниш — ўсимликларнинг янги муҳит шароитларини эгаллаши. бунда ўсимликларнинг бир—бирларига якинлашиши ва тупроқ иқлим шароитларига мослашиши муҳим роль ўйнайди. 2. эндоэкогенентик ўзгаришлар — бу жараён сингенетик жараёндан кейин юзага келади. жамоа бу вақтда ўзининг экологик муҳитини ҳосил қилади. кейинги ўзгаришлар муҳитнинг ўзгариши ва жамоадаги ҳаётий фаолиятларнинг ўзгариши туфайли содир бўлади. 3. экозоген ўзгаришлар—жамоанинг ўзига, муҳит шароитининг ўзгаришига боғлиқ бўлмаган ҳолда содир бўлади. бундай ўзгаришлар тасодифан вужудга келиши мумкин. академик в.н.сукачев бундай ўзгаришларга ўрмонларни кесиш, яйловларда молларни боқиш туфайли содир бўладиган ўзгаришларни киритади. 4. гологенетик ўзгаришлар — бундай ўзгаришлар жамоада содир бўладиган йирик умумий ўзгаришлар бирлигидан иборатдир. гологенетик алмашиниш шундай алманишишки, жамоанинг шахсий ўзгариши бу вақтда бутун бир катта массивдаги ёки мамлакатдаги ўсимликларнинг ўзгариши билан боғлиқ бўлади. п.д. ярошенко жамоаларнинг …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "экосистемалар"

1403067941_43240.doc www.arxiv.uz экосистемалар режа: 1. экологик система 2. экосистемаларнинг биологик маҳсулдорлиги 3. экосистемалар динамикаси 4. қуруқлик ва сув экосистемаларининг тузилиши экологик система деб бирга яшовчи ҳар хил организмлар ва уларнинг яшаш муҳити орасидаги қонуниятли боғланишга айтилади. бунга ўрмон, ўтлоқ, кўл ва бошқалар мисол бўлади. масалан, ўрмонни шундай таърифласа бўлади: ўрмон бу географик шаклланган, ўз-ўзини бошқарувчи ўсимлик ва ҳайвонлар популяциялари йиғиндиси бўлиб, улар учун муҳитни бошқарувчи асосий ролни бир тур, ёки бир неча турга мансуб популяция ўйнайди. ана шундай жамоаларни ифодалаш учун академик в.н сукачев(1942) биогеоценоз терминини тавсия этган. организмлар жамоаси анорганик муҳит билан боғлиқ. ўсимликлар ундаги карбонат ангидриди, сув, кис...

DOC format, 396.5 KB. To download "экосистемалар", click the Telegram button on the left.

Tags: экосистемалар DOC Free download Telegram