ekologik tizimlar

DOC 148.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1364045951_42934.doc www.arxiv.uz reja: 1. tizimlar tushunchasi 2. biologik tizim 3. ulkan biotizimlar 4. biotsenoz 5 . ekologik tizimlar (ekotizimlar) ta‘rifi 6. biotsenozda o’zaro bog’liklik xususiyati 7. biogeotsenoz 8. biomalar 9. ekologik makon 10. hayotiy shakl 11. areal tayanch iboralar: atomarli, genetika, diskretli, koralli riflar, morfofiziologik tur, morfotuzilishlar, panmiktsiya, pigment, statik muvozanat, trofik holat, fiziologiya, tsitologiya, ekvivalent, ekstremal, emerjentlik. ekologik tizimlar yoki qisqacha ekotizimlar ekologiyaning fan sifatida asosiy predmeti hisoblanadi. ekotizim to’g’risidagi tasavvur garchi ancha ilgari paydo bo’lgan bo’lsa ham, «ekotizim» atamasi birinchi marta 1935 yilda ingliz ekologi a.tensli tomonidan taklif qilingan. ekotizim to’g’risidagi ta‘limot tizimlar nazariyasiga asoslanadi. 1 tizimlar. tizimlar nazariyasi tadqiqot doirasida umummilliy hisoblanib, uning mavjudligi uchun va mantiq-metodologik apparat va umumlashgan model ishlab chiqildi. tizimlar nazariyasining asoschisi a.a.bogdanov (1873-1926) hisoblanib (yunoncha tecton -quruvchi), xx asr boshlarida asosiy printsiplarni ifodalagan va uni tektologiya deb atagan. g’arb adabiyotlarida umumiy tizimlar nazariyasining muallifi sifatida, biolog l. fon bertalanfi (1937) tan olingan. …

ydi. xullas, tizimlar emerjentligi – bu o’zaro aloqada bo’lgan elementlardan paydo bo’ladigan va aloxida elementda kuzatilmaydigan xossalardir. buni quyidagicha izohlash mumkin: vodorod va kislorod – gazni tashqil etadigan moddalar, suv esa ushbu elementlardan tashqil topgan – suyuqlik, lekin bu suvni agregat holati bo’lib, vodorod va kislorodning agregat holatidan kelib chiqqan emas. tizim – bu o’zaro aloqada va munosabatda bo’lgan bir qancha elementlardan iborat bo’lib, kamida bitta yangi xususiyati bilan tavsiflanadigan o’ziga xos bir butunlikni ifodalaydi. tizimli tadqiqot ilmiy va texnik muammolar yig’indisi bo’lib, tadqiqot ob‘ekti o’ziga xos xususiyati va xilma-xilligi bilan tizim sifatida karaladi. tizimning muhitni tahlil qilish vositasi matematika, kibernetika va axborotlar nazariyasi hisoblanadi. tizimli yondashish - bu amaliy masalalarni yechish uslubi bo’lib, mavjud sharoitlarda zarur bo’lgan masalalarni yechish operatsiyasini va bu operatsiyalarni o’tkazish vositasini umumiy tizim sifatida qarashni ifoda etadi. tizimli yondashish tufayli ko’pgina ekologik va tabiatni muhofaza qilish muammolarini har tomonlama yechish ta‘minlanadi. 2 biologik tizimlar. tabiatda …

mlarning paydo bo’lishi tushuniladi. teskari aloqa - biologik tizimlarning o’z-o’zini boshqarishni tushuntiruvchi kibernetik atama bo’lib, ijobiy va salbiy bo’lishi mumkin. o’z-o’zini boshqarish - tashqi ta‘sir oqibatida tuzilishi va xossalari o’zgargan biotizimning ichki tizimni tiklash qobiliyatidir. hozirgi zamon tasavvurlarga ko’ra, muhit bilan o’zaro munosabatda bo’lgan bir-biridan tafovut etadigan 6 ta darajadagi komponentlarga ajratiladi (1 -rasm). 1-rasm. tirik materiya va uning muhit bilan o’zaro munosabatini anglatadigan ierarxik darajalar har xil darajadagi biotizimlar turli xil fanlarni: genetika - genetik tizimlarni, tsitologiya - xujayralarni, fiziologiya - organlarni o’rganish predmeti hisoblanadi. birmuncha yuqori darajada tuzilgan biotizimlar bitta fan doirasida tadqiqot qilish imkoniyatiga ega emas. shunday qilib, organizmlarni botanika, zoologiya, mikrobiologiya, mikologiya (zamburug’, qo’ziqorinlar to’g’risidagi fan), ixtiologiya (baliqchilik), ornitologiya (qushlar to’g’risidagi fan), antropologiya (insonlarni o’rganish) va boshqalarni o’rganadi. organizmlarni tur sifatida, muhit bilan o’zaro munosabatini autekologiya (alohida ekologiya) o’rganadi. ekologiyaning predmeti muhim organizmlar tuzilishidan tashqari populyatsiya, ekotizim, butun biosferani o’zida mujassamlantiradi. 3 muhim organizmli biotizimlar. biotizimning …

populyatsiyalar lokal ma‘lum bir joyga xos, mahalliy ekologik va geografik qismlarga bo’linadi. lokal populyatsiyalar deganda, biogeotsenozlarning iqlim, tuproq va boshqa sharoitlari bo’yicha alohida yashayotgan bir qancha turlari tushuniladi (biogeotsenoz atamasining mazmuni 6 qismda berilgan). ekologik populyatsiya - biron bir biogeotsenozda yashaydigan oddiy populyatsiyalar majmuidan iborat bo’lib, qo’shni populyatsiyalardan salgina ajralganligi bilan ham farq qiladi. shuning uchun ham ular faqat muvaqqat o’ziga xos morfologik alomatlari bilangina farq qiladi. jo’g’rofiy populyatsiya - jo’g’rofiy sharoiti bir xil bo’lgan kattaroq hududda yashaydigan populyatsiya tushuniladi. ana shu hudud doirasida organizmlar urchiydi, hayot hodisalarining yagona maromi va boshqa vazifalariga ko’ra xususiyatlari namoyon bo’ladi. bunday xususiyatlar boshqa jo’g’rofik sharoitda yashaydigan qo’shni hududdagi populyatsiyadan farq qiladigan morfofiziologik tur (tip) hosil qiladi. populyatsiya chidamliligi, tug’ilishi, o’lishi, o’sishi, yoshiga qarab tuzilishi, fazoda taqsimlanishi va boshqa qator xossalari bilan tavsiflanadi. populyatsiyaning muhim xususiyatlaridan biri uning yoshiga qarab tuzilishi hisoblanib, o’z navbatida uning tug’ilish va o’lishiga bog’liqdir. rivojlanadigan, tez o’sadigan populyatsiyalarning katta …

iladi. demak, populyatsiya kibernetik tizim xossasiga – o’z-o’zini boshqarish, o’z-o’zini tashkil etish va o’z-o’zidan ko’payishi qobiliyati ega bo’lishidir. gomeostaz – organizmning o’z ichki muhiti tarkibi va xossalarini doim bir me‘yorda, nisbiy dinamik turg’unlikda saqlay olish xususiyatidir. gomeostaz asosida teskari aloqa printsipi yotadi. gomeostaz kontseptsiyasi f. kliments tomonidan (1979) ishlab chiqilgan va keyinchalik u ekotizimda qo’llanilgan. hayvonlar populyatsiyasining gomeostaz mexanizmi 2 rasmda ko’rsatilgan. rasmdan ko’rinib turibdiki, ijobiy teskari aloqa tufayli alohida yashaydigan organizmlarning soni o’sadi. keyinchalik esa oziqlanish resurslarining cheklanganligi va teskari, salbiy oqibatlar ta‘sirida bu o’sish to’xtaydi. shundan so’ng, mayatnik teskari tomonga harakatlanadi. demak, populyatsiya amaliy jihatdan statik muvozanatga erishmasdan dinamik muvozanat holatida bo’ladi. tabiatda gomeostazni qo’llab-quvvatlash uchun tashqi aralashishlar (boshqarish) talab etilmaydi. gomeostatik mexanizm ma‘lum chegarada mavjud bo’ladi. ularning chegaradan chiqib ketishi populyatsiyalar (ekosistemalar)ning halok bo’lishiga olib kelishi mumkin. masalan, paxta hosildorligini quyidagicha izohlash mumkin: markaziy osiyo davlatlarining yuqori paxta hosildorligini ko’pincha g’o’zaga beriladigan ma‘danli o’g’itlarga bog’lashadi. agar unga …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "ekologik tizimlar"

1364045951_42934.doc www.arxiv.uz reja: 1. tizimlar tushunchasi 2. biologik tizim 3. ulkan biotizimlar 4. biotsenoz 5 . ekologik tizimlar (ekotizimlar) ta‘rifi 6. biotsenozda o’zaro bog’liklik xususiyati 7. biogeotsenoz 8. biomalar 9. ekologik makon 10. hayotiy shakl 11. areal tayanch iboralar: atomarli, genetika, diskretli, koralli riflar, morfofiziologik tur, morfotuzilishlar, panmiktsiya, pigment, statik muvozanat, trofik holat, fiziologiya, tsitologiya, ekvivalent, ekstremal, emerjentlik. ekologik tizimlar yoki qisqacha ekotizimlar ekologiyaning fan sifatida asosiy predmeti hisoblanadi. ekotizim to’g’risidagi tasavvur garchi ancha ilgari paydo bo’lgan bo’lsa ham, «ekotizim» atamasi birinchi marta 1935 yilda ingliz ekologi a.tensli tomonidan taklif qilingan. ekotizim to’g’risidagi ta‘li...

DOC format, 148.5 KB. To download "ekologik tizimlar", click the Telegram button on the left.

Tags: ekologik tizimlar DOC Free download Telegram