ekologik tizimlar

DOC 12 pages 118.0 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 118.0 KB

File type DOC

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

4-maʼruza. ekologik tizimlar. organizmni muhit bilan oʻzaro taʼsiri maʼruza rejasi: reja: 1. jamoaning tuzilishi va shakllanishi 2. biotsenozlar. biotsenozdagi turlar, masofa va trofik tizimlar, fitotsenoz va zootsenoz 3. konsortsiyalar. jamoa komponentlari oʻrtasidagi munosabatlar. 4. jamoaning tur, tizim, genetik turli –tumanligi. 5. jamoaning shakllanish mexanizmida yirtqichlik va raqobatning roli. klimaks jamoalar. tanch iboralari: ekosistema, biogeotsenoz, birlamchi mahsulot, sof birlamchi mahsulot, ikkilamchi mahsulot, ekskrementlar, metobolizm, iyerarxiya, biom, produsent, konsument, redusent, ozuqa zanjiri, ekologik piramida, tabiiy ekosistema, sunʼiy ekosistema. 1. jamoaning tuzilishi va shakllanishi a.tenslining «ekosistema» va v.n.sukachevning «biogeosenoz» tushunchalari toʻgʻrisida. bitta umumiy arealda yashaydigan har xil turlarning populyatsiyalari ekologik jamoani tashkil etadi. tirik organizmlar boshqa organizmlar va oʻlik tabiatning taʼsirida boʻlishi bilan birga oʻz navbatida oʻzlari ham ularga taʼsir koʻrsatadi. bir biri bilan va atrof muhit bilan oʻzaro munosabatda boʻlgan organizmlarning populyatsiyalari ekologik sistemalar (ekosistemalar) yoki biogeotsenozlar deb ataladi. boshqacha qilib aytganda biogeotsenoz – bir — biriga bogʻliq biotik va abiotik tarkibiy …

2 / 12

stema» atamasi birinchi marta 1935 yilda ingliz ekologi a.tensli tomonidan kiritilgan. keyinchalik 1940 yilda akademik v.n.sukachev ekosistema tushunchasini biogeotsenoz deb atashni taklif etdi. biogeosenoz tarkibiga odamdan tashqari hamma narsa kiradi. biogeosenoz taraqqiy etib va oʻzgarib turadi. bu oʻzgarishlar kishilar, muhit va hattoki uzoq kosmosning ham taʼsiri ostida roʻy beradi. beogeosenozni oʻrganish qishloq xoʻjaligi va ayniqsa, oʻrmon xoʻjaligini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega. ekosistemaning mahsuldorligi u yoki bu ekosistema orqali oʻtadigan energiya oqimiga bogʻliqdir. quyosh energiyasi ekosistemadagi dastlabki mahsulotlarni hosil qiluvchi biotik komponentlar tomonidan oʻzlashtiriladi. dastlabki hosil qiluvchilar tomonidan organik modda sifatida toʻplaydigan energiya tezligi birlamchi mahsulot deb ataladi. bu eng muhim parametr boʻlib ekosistemadagi biomassa miqdori shunga bogʻliq boʻladi. maʼlumki, oʻsimliklarga tushadigan quyosh energiyasi har xil miqdorda boʻladi. u koʻpincha geografik kenglikka, oʻsimliklar qoplamining taraqqiyot darajasiga bogʻliq. oʻsimliklarga tushadigan quyosh energiyasining taxminan 95 — 99% shu zahotiyoq qaytariladi, u yoki issiqlikka aylanadi yoki suvni bugʻlatishga sarf boʻladi va faqatgina 1 — …

3 / 12

am maʼlum miqdorda energiya saqlanadi. hayvonlar ham, oʻsimliklar ham nafas olgan vaqtlarida energiyaning maʼlum bir qismini yoʻqotadilar. nafas olish jarayonidan, ovqat hazm qilishdan hamda chiqindilardan qolgan energiya oʻsimlik va hayvonlarning oʻsishi, koʻpayishi va hayot faoliyatini taʼminlashga sarf boʻladi. geterotrof organizmlar tomonidan tayyorlangan (toʻplangan) organik moddalar miqdori ikkilamchi mahsulot deb ataladi. ovqat zanjirining har bir boʻlimi (zvenosi)da bir qism energiya yoʻqoladi. demak ovqat zanjirining uzunligi koʻpincha shu energiyaning yoʻqolishi bilan chegaralanib turadi. oʻsimliklar tomonidan qabul qilinadigan yorugʻlik energiyasi miqdorining dastlabki sof mahsulotga boʻlgan nisbati ancha kattadir. energiyaning keyingi bir-biriga berilishi (oʻtishi) birlamchi oʻtishga nisbatan ancha natijalidir. masalan, oʻsimliklardan oʻtxoʻr hayvonlarga oʻtadigan energiyaning oʻrtacha effektivligi 10% ni tashkil qilgan holda, hayvonlardan hayvonlarga oʻtadigan energiyaning effektivligi 20% boʻladi. umuman, oʻtxoʻr hayvonlarda yirtqichlarga qaraganda hazm qilish effektivligi past boʻladi. buning sababi shuki, oʻsimliklarda koʻproq yogʻochlik va selyulloza boʻlib, hayvonlar organizmida yaxshi hazm boʻlmaydi, energiya manbai boʻlib hisoblanmaydi. nafas olish jarayonida yoʻqotilgan energiya boshqa organizmlarga …

4 / 12

tning yarmidan koʻpi yaylov ozuqa zanjiriga qoʻshilishi mumkin. detrit zanjirlari yaylov zanjirlariga qaraganda kamroq oʻrganilgan. biroq energiya oqimi nuqtai nazaridan qaralganda ularning ahamiyati yaylov zanjiriga nisbatan koʻp boʻlsa koʻp, oz emas. agar ekosistema stabil (oʻzgarmaydigan) boʻlsa, unda umumiy biomassaning hajmi koʻpaymaydi. yaʼni yilning boshida qancha boʻlsa, oxirida ham shunchaligicha qoladi. bu holatda birlamchi mahsulotda boʻlgan hamma energiya har xil trofik darajadagi organizmlardan oʻtadi va natijada uning toza mahsuldorligi nolga teng boʻladi. koʻpincha ekosistemalar oʻzgarib turadi. masalan, yosh oʻrmonlarda oʻsimliklar vegetatsiya davrining oxiriga borib toʻplangan energiyaning bir qismi oʻsimliklar biomassasining ortishiga olib keladi. oʻsimliklarda ommaviy vegetatsiya boshlangan davrlar (bahor, yoz)da dastlabki mahsulot koʻp boʻladi, ikkilamchi mahsulotning ortishi esa keyinroq kuzatiladi. ekosistemaga tushuvchi energiya oqimlaridan foydalanib, inson uchun kerak boʻlgan energiya va ovqat manbaini koʻpaytirishda foydalanish mumkin. ilmiy analizlar yordamida oʻsimliklarni oʻstirish agrotexnik qoidalarni takomillashtirib ularni mahsuldorligini oshirish mumkin. har bir trofik darajada energiya yoʻqolar ekan, demak hamma narsani isteʼmol qiluvchi (odamlarda …

5 / 12

larini misol qilib olish mumkin. 2. ekosistemaning iyerarxik qatorlari hozirgi zamon ekologiyasining mazmunini jamoa, populyatsiya, organizm, organ, hujayra va genlar tashkil etib, bular hayotning asosiy shakllarini belgilaydi. bu biologik shakllar iyerarxik tartibda yoki qatorda joylashib kichik va katta sistemalarni hosil qiladi. iyerarxiya — uebater lugʻati boʻyicha birin — ketin qator boʻlib joylashish maʼnosini bildiradi. ana shunday har bir pogʻona yoki daraja tashqi muhit taʼsiri natijasida oʻziga xos funksional sistemani hosil qiladi. ekologiya fani asosan ana shunday sistemalardan: jamoa va ekosistemalarni oʻrgatadi. 3. ekosistemaning asosiy komponentlari. tirik organizmlar ekosistemaning asosiy qismi: avtotroflar, geterotroflar, produsentlar, konsumentlar, redusentlar. fizik muhit. biomlar. populyasiya atamasi bu maʼlum bir tur individlarining guruhini bildirsa, jamoa atamasi deb esa (biotik jamoa) maʼlum bir hududni egallagan populyatsiyalar yigʻindisiga aytiladi. tirik jamoa va notirik tabiat bir — biri bilan uzviy bogʻlangan boʻlib, ular birgalikda ekologik sistema (ekosistema)ni hosil qiladilar. biosenoz esa ekosistema (biogeotsenoz) ning tirik qismi boʻlib hisoblanadi. biom — …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "ekologik tizimlar"

4-maʼruza. ekologik tizimlar. organizmni muhit bilan oʻzaro taʼsiri maʼruza rejasi: reja: 1. jamoaning tuzilishi va shakllanishi 2. biotsenozlar. biotsenozdagi turlar, masofa va trofik tizimlar, fitotsenoz va zootsenoz 3. konsortsiyalar. jamoa komponentlari oʻrtasidagi munosabatlar. 4. jamoaning tur, tizim, genetik turli –tumanligi. 5. jamoaning shakllanish mexanizmida yirtqichlik va raqobatning roli. klimaks jamoalar. tanch iboralari: ekosistema, biogeotsenoz, birlamchi mahsulot, sof birlamchi mahsulot, ikkilamchi mahsulot, ekskrementlar, metobolizm, iyerarxiya, biom, produsent, konsument, redusent, ozuqa zanjiri, ekologik piramida, tabiiy ekosistema, sunʼiy ekosistema. 1. jamoaning tuzilishi va shakllanishi a.tenslining «ekosistema» va v.n.sukachevning «biogeosenoz» tushunchalari toʻgʻri...

This file contains 12 pages in DOC format (118.0 KB). To download "ekologik tizimlar", click the Telegram button on the left.

Tags: ekologik tizimlar DOC 12 pages Free download Telegram