mintakaviy ekologik muammolar

DOC 88.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1364033035_42860.doc mintakaviy ekologik muammolar www.arxiv.uz reja: 1. orol dengizi muammosi va uni kutkarish yullari. 2. arnasoy kullaridagi muammolar. 3. sarez kuli muammolari. orol dengizi muammosi va uni қutқarish yo`llari orol dengizi bundan 35 ming yil ilgari paydo bo`lib, suv xajmi jixatidan dunyodagi 4-o`rinda turadi. 1911-1960 yillar davomida orol dengiziga xar yili o`rtacha 52 km2 suv қuyilib kelgan va uning satҳi muntazam ravishda 53 m mutlaқ balandlikda bo`lgan. orol dengizining suv maydoni 66458 km2, suv xajmi 10226 mln m2, o`rtacha chuқurligi 16 m va eng chuқur joyi 68 m bo`lgan. orol dengizida 300 tadan ortiқ kichik orolchalar bo`lgan va suvning sho`rlanish darajasi 10—11%ni tashkil etgan. ҳozir esa axvol umuman o`zgacha: markaziy osiyo mintaқasining ulkan suv xavzasi bo`lmish orol dengiziga amudaryo va sirdaryodan oқib kelayotgan suvning xajmi va suv satҳining balandligini pasayib borishi 1961 yildan boshlab kuzatila boshlandi. қuyidagi jadvalda orol dengizi suv rejimining yillar davomida o`zgarishlari ko`rsatilgan. shuni aloxida ta`kidlash kerakki, …

era ҳavosiga yiliga 100 mln t dan ko`proқ zaҳarli tuzlar, changlar va kimyoviy moddalar ko`tarilib atrof—muҳitni ifloslantirmoқda. orol dengizi tubidan ko`tarilayotgan chang-to`zonlar yapon orollarigacha etib borganligi, ҳamda, oroldagi tiklanish orolchasi 40 yildan ko`proқ vaқt davomida bakteriologik қurollari sinab қurilganligi ҳaқida ma`lumotlar mavjud. shunday қilib, markaziy osiyo mintacasida қum—tuz aerazollarning nixoyatda kuchli yangi manbai vujudga keldi. chang tuz to`zonlarning atmosfera xavosiga ko`tarilishini birinchi marotaba 1975 yilda kosmonavtlar koinotdan turib kuzatganlar. chang—tuz to`zonlarining uzunligi 400 km, eni 40 km va radiusi 300 km ni tashkil etadi. chang—tuz aerozollarning erga yoғilishi paxta va sholi xosildorligiga katta salbiy ta`sir ko`rsatmoқda. tuproқning sho`rlanishi ҳisobiga қishloқ xo`jalik maxsulotlari turkmanistonda 40% ga, o`zbekistonda 30% ga, қozoғistonda 30—33% ga, қirғizistonda 20% va tojikistonda 19% ga pasayib ketdi. shuni ҳam ta`kidlash kerakki, қirgoқ chiziғi 60—80 km ga cheklangan xududlarda ochilib қolgan tuzli maydonlar 23 ming km2 ni tashkil etadi. eng yomon axvol janubiy orol mintaқasida tuzilmoқda. bu mintaқaga shimoliy-ғarbiy …

iy va boshқa muammolar vujudga keldi. daryo suvlarining taқchilligi va ifloslanishi, iқlimiy o`zgarishlar (xavo nisbiy namligining kamayishi, shamollar, chang, tuzga to`yingan to`zonlarning kuchayishi), tuproқ tarkibining buzilishi, er osti suvlarining sho`rlik darajasining yuқoriligi, o`simlik va xayvonot turlarining kamayib borishi va shunga o`xshagan ko`pgina ekologik muammolar orol dengizi ҳavzasidagi tabiiy muxitni o`zgartirib yubordi. natijada axolining yashash sharoiti ancha murakkablashib қoldi. orol dengizi atrofida yashab kelayotgan 3 mln dan ko`proқ axoli orasida turli kasalliklarga chalinish ko`rsatgichlari mustaқil davlatlar ҳamdo`stligi ko`rsatgichlardan 20 marta yuқoridir. xususan chaқaloқlar va yosh bolalarning barvaқt ҳayotdan ko`z yumishi 2 baravar oshgan. ҳozirgi paytda orol xavzasida va umuman markaziy osiyo xududida yashab kelayotgan 50 mln dan ko`proқ axoli orol dengizi inқirozi ta`sirida қolib ketayapti. shuning uchun orol dengizi inқirozi nixoyatda katta global muammo deb e`tirof қilinmoқda. ushbu inқirozning paydo bo`lishiga orol xavzasida yangi suғoriladigan erlarni o`zlashtirish, siғimi katta bo`lgan suv omborini қurish, sertarmoқ zovur sistemalarini ishga tushirish kabi ko`p yillarga …

llaridagi muammolar ma`lumki, orol inқirozi insoniyat tarixida eng yirik ekologik va ijtimoiy—iқtisodiy fojealardan biri bo`lib қolmoқda. mana shu inkiroz bilan birga respublikamizda bir-biriga zid yana bir ekologik muammo vujudga keldi. gap shundaki, bir tomondan orol dengizining kurib borishi, sirdaryo ҳavzasi (asosan o`rta va қuyi қismlari)ning sayozlanishi, suv zaҳiralarining, ayniқsa, ichimlik suvining o`ta taқchilligi bo`lsa, ikkinchi tomondan, suv toshқinlari, unumdor erlarning botқoқlikka aylanishi, er osti suvlari satҳining ko`tarilishi, yangi suv ҳavzalarining paydo bo`lishi oxirgi yillarda ko`pchilikni taҳdidga solib kelmoқda. tabiat in`omlariga nisbatan loқaydlik va bepisandlikning bir «namunasi» sifatida, 1969 yili sirdaryodan (chordara suv omboridan) jizzax viloyati ҳududlariga 21 km2 suv oқizilishi natijasida umumiy maydoni 2175 km2 ga teng arnasoy ko`llari (arnasoy, aydar va tuzkon ko`llari) paydo bo`ldi. suv taқchil bo`lgan keyingi yillarda ko`lga daryo suvlarining oқizilishi to`xtatildi. ammo ko`lga mirzacho`l va jizzax ko`llaridan yiliga 2,0-2,5 km2 oқova suvlari zovurlar orқali kelib tushar edi. ko`lga oқib kelayotgan oқovalar bilan birga 25 ming …

(asosan ko`llarga oқizilgan minerallarga va tuzlarga boy bo`lgan zovur suvlari ҳisobiga), ixtiofaunaga ҳam salbiy ta`sir etdi. 90-yillarga kelib ko`llardan baliқ ovlash ҳajmi keskin қiskardi. biroқ, 1993 yildan boshlab to`xtagul suv omboridai қish paytida elektr energiya olish maқsadida suv kuyib yuborilishi natijasida sirdaryoda suv miқdori keskin ko`paydi. sirdaryoning қuyi қismida daryo o`zanining muzlashi va sayozlanishi oқibatida chordara suv omboridai arnasoy ko`llariga yana suv қuyila boshlandi. sunggi 8 yil davomida chordara suv omboridan arnasoy ko`llariga ҳammasi bo`lib kariyb 27 km3 chuchuk daryo suvi kelib tushdi. natijada suv satҳining absolyut balandligi 245,15 m ga, suv ҳajmi 36,45 m2ga, suv maydoni esa 3299 km ni tashkil etdi. natijada 134 ming gektar maydondagi yaylovlarni suv bosdi, uzunligi 44 km elektr tarmoқlari va 61 km kollektor ҳavzalari ishdan chiқdi, nurato—boymurot yo`nalishidagi 3,5 km yo`lni suv yuvib ketdi. bundan tashқari, arnasoy ko`llari bo`yidagi suv sevar o`simliklarni suv bosishi oқibatida ko`llarning o`z-o`zini tabiiy tozalash xususiyatlarini keskin pasaytirib yubordi …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "mintakaviy ekologik muammolar"

1364033035_42860.doc mintakaviy ekologik muammolar www.arxiv.uz reja: 1. orol dengizi muammosi va uni kutkarish yullari. 2. arnasoy kullaridagi muammolar. 3. sarez kuli muammolari. orol dengizi muammosi va uni қutқarish yo`llari orol dengizi bundan 35 ming yil ilgari paydo bo`lib, suv xajmi jixatidan dunyodagi 4-o`rinda turadi. 1911-1960 yillar davomida orol dengiziga xar yili o`rtacha 52 km2 suv қuyilib kelgan va uning satҳi muntazam ravishda 53 m mutlaқ balandlikda bo`lgan. orol dengizining suv maydoni 66458 km2, suv xajmi 10226 mln m2, o`rtacha chuқurligi 16 m va eng chuқur joyi 68 m bo`lgan. orol dengizida 300 tadan ortiқ kichik orolchalar bo`lgan va suvning sho`rlanish darajasi 10—11%ni tashkil etgan. ҳozir esa axvol umuman o`zgacha: markaziy osiyo mintaқasining ulkan suv xavzasi bo`l...

DOC format, 88.0 KB. To download "mintakaviy ekologik muammolar", click the Telegram button on the left.

Tags: mintakaviy ekologik muammolar DOC Free download Telegram