navoiyning til haqidagi fikrlari

DOC 57.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1662755570.doc navoiy “muhokamat-ul-lug’atayn ” da til va tafakkurning umumiy masalalari to’g’risida ham fikr yuritadi www.arxiv.uz navoiyning til haqidagi fikri navoiy “muhokamat-ul-lug`atayn ” da til va tafakkurning umumiy masalalari to`g`risida ham fikr yuritadi.uning til va tafakkur haqidagi fikr-mulohazalarida ilg`or ,ratsionalistik tushunchalar ham,o`rta asr sxolastik falsafiy qarashlari ham bor. navoiyning tushunishicha,til ijtimoiy hodisadir.til insonni hayvondan ajratuvchi “gavhari sharif ” dir.til tafakkurning ifoda qurolidir. kishining ko`ngli (fikri) daryodir,so`z esa –dur,so`zlovchi g`avvosdir.dur turli xilda bo`lgani kabi,so`z ham har xil bo`ladi.yaxshi so`z kishiga jon baxsh etadi,yomon so`z kishini halok etishgacha olib boradi.til ma`rifat va adabiyot quroli hamdir.so`z so`zlashdan maqsad ma`no ifodalashdir: “amo chin alfoz va iboratdinmurod ma`nidir va mazkur maxluqotdin maqsud insondur va ul mazxari maoniy va bayon,so`z aning so`zidadir va takallum aning kalomida borur”.binobarin,”ma`ni adosida alfoz tilga kelur va ul alfozdin ma`ni faxm bo`lur”.demak,navoiy til bilan tafakkurni bir-biridan ajratmaydi,balki ularni uzviy birlikda oladi.u ma`noni birlamchi,shaklni ikkilamchi deb hisoblaydi,ma`noga so`zning joni deb baho beradi. navoiy …

g`ambar…uch o`g`liga kim,yofaz va som va xomdur etushur.va bu mujmal tavsili budurki,nux…to`fon tashviridin najot va aning mahlakasidin hayot topti,odam ma`murasida bashar jinsidin osor va inson navidin namudor qolmaydur erdi.yofasniki,tavorix ahli abut-turk bitirlar,xito mulkiga yibordi va somniki,abul-furs bitirlar,eron va turon mamolikining vasatida voli qoldi va xomniki,abulhind debdurlar hindiston bilodig`a uzotti.va bu uch payg`ambarzoda avlod va atboi mazkur bo`lg`on mamolikda yoyildilar va qolin bo`ldilar”. navoiyning fikricha, arab tili bundan mustasnodir, u “kalomi ilohiydur”,hamma tillardan go`zalroq va boyroqdir chunki xudoning kalomi bo`lgan “quron ” va payg`ambar hadisi,avliyolar va mashoyixlar so`zi shu tilda yaratilgan.islom dini hukmron bo`lgan bir sharoitda xv-asr mutafakkiri navoiyning “quron” tili bo`lgan arab tiliga diniy nuqtai nazardan yondashib,uni barcha tillardan yuqori qo`yishi ajablanarli bir hodisa emas edi. navoiy o`zbek adabiy tili va adabiyoti taraqqiyotiga,tilshunoslik fanining ravnaq topishiga til va tafakkur haqidagi o`rta asr sxolastik va diniy qarashlari bilan emas balki radikal va taraqiyparvar fikrlari bilan,konkret fakt va misollar asosida “turk” va …

s-tojik tilidan qolishmasligini isbot qiladi hamda o`zbek tili so`z boyligi va boshqa ayrim xususiyatlari bilan fors-tojik tiliga qaraganda bir qator ustunliklarga ham egadir,degan xulosaga keladi. navoiy tilning lug`at boyligiga alohida ahamiyat beradi.u ikki tilni bir-biriga chog`ishtirar ekan,fors-tojik tilida ekvivalenti bo`lmagan ko`pgina o`zbek so`zlariga e`tibor qiladi.bu jihatdan,ayniqsa,”muhokamat-ul-lug`atayn”da keltirilgan yuzta fe`l –infinitiv diqqatga sazovordir. navoiy uvormoq, quruqshamoq, usharmak, jijashmak, o`ngdaymoq chekrimak, bo`ysaymoq,umunmoq, usanmoq kabi so`zlarni sanab o`tar ekan,”bu yuz lafzdurki, g`arib maqosid adosida tayn qilibdurlarki,hech qaysi uchun sort tilida lavz yasamaydurlar” deydi. navoiy keltirgan fe`llar holat va harakatni konkretroq ifodalash,ularni deverentsiatsiya qilish imkoniyatini beradi.masalan,yig`lamsinmoq,ingramoq,singramoq.o`kirmak,inchqirmoq so`zlari yig`lamoqning alohida-alohida ko`rinishlarini ifodalaydi.biroq fors-tojik tilida yig`lamoqning barcha ko`rinishlari bir xildagi girya kardan so`zi bilan ifodalanadi.yoki o`zbek tilidagi ichmoq,sipqarmoq,tomshimoq so`zlari fors-tojik tilida nushidan so`zi bilangina ifodalanadi va boshqalar. navoiy boshqa so`z turkumlari,ayniqsa ot so`z turkumi yuzasidan ham shunday misollar keltiradi.masalan,fors-tojiktilida og`o ham,ini ham birodar so`zi bilan,egachi,ham,singil ham xoxar so`zi bilan aytiladi,otning egari zin deyilsa ham,jibilgir,to`qum,torliq,to`qa,qo`shqun kabi asboblari …

ham to`xtalib,o`zbek tilining yangi so,z yasash imkoniyati va usullarini misollar asosida izohlaydi.masalan,o`zbek tilida shin (sh) harfi bilan chopishmoq,topishmoq kabi so`zlar,chi vositasida ko`rchi,suvchi,qushchi kabi so`zlar,lom (l) qo`shish bilan yasol,qabol kabi so`zlar vujudga keladi deydi va hokazo. navoiy o`zbek tilining fonetik xususiyatlari va stilistik haqida ham konkret misollar asosida fikr yuritadi. navoiyning ikki tilni o`zaro chog`ishtirishi bu ikki tilning barcha masalalarini qamrab olmaydi va ololmas ham edi,chunki “muhokamat-ul-lug`atayn” ning o`z oldiga qo`ygan maqsadi buni talab ham etmas edi.binobarin, navoiy ikki tilning lug`at boyligi haqida so`zlar ekan,fors-tojik tilida ekvivalenti bo`lmagan o`zbekcha so`zlarning misol tariqasida keltirish bilan kifoyalanadi,lekin har ikkala tilda qo`llaniladigan arabcha so`zlar haqida yoki fors-tojik tilidan o`zbek tiliga kirgan so`zlar haqida gapirmaydi.bu bilan navoiy o`zbek tilida ishlatiladigan “arabcha” yoki “forscha-tojikcha” so`zlarni inkor etmaydi.u,jumladan “turkiy” va “sort” tilida so`zlovchi xalqlarning va bu xalqlar tilining o`zaro aloqasi haqida: “har miqdorki bu birining u biri bila omezish va guftu guzori bor,ul birining ham bu biri …

ildagi nuqsonlaridir.biroq bular “muhokamat-ul-lug`atayn”da yetakchi mulohaza bo`lmay,o`tkinchi mulohazalardir. navoiy o`zbek tilining boyliklari va o`ziga xos xususiyatlarini yoritar ekan,u fors-tojik tilini kamsitish yoki unga yotsirash yo`lidan bormaydi.ma`lumki, navoiy o`zining adabiy faoliyatini fors-tojik tilidagi she`rlari bilan boshlagan va “zullisonayn”shoir sifatida umrining oxiriga qadar bu tilda ham g`oyaviy-badiiy yuksak asarlar yaratgan edi.fors-tojik tili navoiyning ikkinchi ona tili edi.uning fors-tojik tilidagi asarlari kitobxonlarga o`zbek tilidagi asarlari kabi yaqindan manzur bo`lgan va jomiydek ustoz so`z san`atkorning tahsiniga erishgan edi. navoiyning ikki til haqidagi fikr-mulohazalari xolisona va obyektiv fikr-mulohazalardir.buni navoiyning o`zi ham ta`kidlab:”bu so`zlardan hasm mundoq bilmasun va muddaiy bu nav gumon qilmasunki,mening tab`im turk alfozig`a muloyim tushgan uchun ta`rifida mubolag`a izxor qilurmen,va forsiy iboratqa munosabatim ozroq uchun inkor va nafyig`a isror ko`rguzurmen… ” degan edi. navoiy o`zbek tilining boyligi va o`ziga xos xususiyatlarini kengroq va to`laroq yoritar ekan,u bu tilning badiiy asarlar yaratish uchun keng imkoniyatlarga ega ekanini isbot qilish,o`zbek yozuvchilarini o`z ona tilida ijod …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "navoiyning til haqidagi fikrlari"

1662755570.doc navoiy “muhokamat-ul-lug’atayn ” da til va tafakkurning umumiy masalalari to’g’risida ham fikr yuritadi www.arxiv.uz navoiyning til haqidagi fikri navoiy “muhokamat-ul-lug`atayn ” da til va tafakkurning umumiy masalalari to`g`risida ham fikr yuritadi.uning til va tafakkur haqidagi fikr-mulohazalarida ilg`or ,ratsionalistik tushunchalar ham,o`rta asr sxolastik falsafiy qarashlari ham bor. navoiyning tushunishicha,til ijtimoiy hodisadir.til insonni hayvondan ajratuvchi “gavhari sharif ” dir.til tafakkurning ifoda qurolidir. kishining ko`ngli (fikri) daryodir,so`z esa –dur,so`zlovchi g`avvosdir.dur turli xilda bo`lgani kabi,so`z ham har xil bo`ladi.yaxshi so`z kishiga jon baxsh etadi,yomon so`z kishini halok etishgacha olib boradi.til ma`rifat va adabiyot quroli hamdir.so`z so`...

DOC format, 57.5 KB. To download "navoiyning til haqidagi fikrlari", click the Telegram button on the left.

Tags: navoiyning til haqidagi fikrlari DOC Free download Telegram