turkiston ma'rifatchi jadidlarining axloqiy qarashlari

DOCX 14 pages 43.9 KB Free download

14 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 43.9 KB

File type DOCX

Pages 14

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 14

aim.uz turkiston ma'rifatchi jadidlarining axloqiy qarashlari 1. turkiston ma'rifatchiligining o'ziga xos xususiyatlari. 2. ahmad donish, furqat, muqumiy va boshqa dastlabki ma'rifatchilarning asarlarida ko'tarilgan axloqiy muammolar. 3. abay, anbar otin, abdulla avloniy va fitratning axloqiy qarashlari. jadid matbuotining axloqiy tarbiya borasidagi xizmatlari. 1. turkiston xix asrning ikkinchi yarmida rossiya tomonidan bosib olindi va mustamlakaga aylantirildi. bu mustamlakachilik mohiyatini turkiston o’lkasi general - gubernatorlaridan biri a. n. kuropatkinning o’z kundaliklarida, biz turkiston xalqlarini yarim asr mobaynida jahon madaniyati va sivilizasiyasidan chetda tutib turdik, degan so’zlari yaqqol anglatadi. lekin, ayni paytda, rus taraqqiyparvar ziyolilari orqali rus va jahon ilm - fani va madaniyati ham chor ma’muriyati to’siqlari orasidan sizib kirar edi. shu ijobiy ta’sir asta - sekinlik bilan mazlum turkistonda yangi “uyg’onish davri”ni boshlab berdi. mahalliy ziyolilar orasida o’z xalqini ozod ko’rishga va jahonning boshqa millatlari bilan tenglasha oladigan darajaga olib chiqishga intilish natijasida bu uyg’onish ovro’pa ma’rifatchiligiga nisbatan juda shiddatkor hamda miqyosli …

2 / 14

turkiston ma’rifatchilari tomonidan ana shu maqsadni amalga oshirish yo’lida katta ishlar qilindi. turkiston ma’rifatchiligining dastlabki bosqichlarida axloqiy g’oyalar asosan badiiy va didaktik shakllarda o’z aksini topdi. shu jihatdan o’zbek, va tojik xalqlarining mutafakkirlari ahmad donishning (1827 - 1897) «navodir ul - vaqoe» asari diqqatga sazovor. ahmad donish o’z asarlarida buxoro amirligi davlat tuzumini rossiya davlat tuzumi bilan solishtirib, uni isloh qilish lozimligini ta’kidlaydi. ayni paytda, an’anaviy axloqiy tushunchalar bilan fikr yuritar ekan, u adolatni ham podsho - hukmdor shaxsiga, ham davlat tizimiga xos fazilat sifatida olib qaraydi. agar hukmdor adolatli siyosat yurgizsa, mamlakat hayotining hamma sohasi uchun adolatni mezon qilib olsa, san’atning gullab yashnashiga yo’l ochib bersa – xalq hayoti farovon bo’ladi, fazilatlar kuchayib, illatlar zaiflashadi. u, hukmdor donishmandlik fazilatiga albatta ega bo’lishi lozim, davlatning mohiyatini aql belgilaydi, degan xulosaga keladi: oqilona boshqarilgan mamlakat aholisigina ma’rifatli va yuksak axloq egalari bo’la oladi. shuningdek, ahmad donish o’z davridagi joxillik, riyokorlik, poraxo’rlik …

3 / 14

atli bo’lish yuksak axloq egasiga xos hislat ekanini, lekin, nodonlik ohir - oqibat turli xulqiy notavonlikka olib kelishini ta’kidlaydi. shoir g’azallaridan birida shunday deb alam bilan yozadi: charhi kajraftorining bir shevasidin dog’men, ayshni nodon surib, kulfatni dono tortadur. muqimiyning hajviy asarlarida esa o’sha davrda avj olgan firibgarliklar, amaldorlarning noinsofligi, adolatsizligi qattiq tanqid qilinadi. shoirning «voqeai viktor», «voqeai ko’r ashurboy hoji», «tanobchilar», «to’y» singari asarlari turkiston xalqlari oyog’idan tobora tubanlikka tortayotgan illatlarni ayovsiz fosh etadi. o’sha davrdagi boylarning nafsdan boshqa narsani bilmasliklarini, fahshu maishatga yuztuban ketganliklarini, chor atrofda adolatsizlik hukmronlik qilayotganining alam bilan yozadi. endi dilshodning bir muhammasidan olingan quyidagi parchaga diqqat qiling: alam o’tidin kuyodir bu jon dudi oh ila to’la osmon, betoqat o’lib chekaman fig’on, menga rahm etib yig’laydi makon, titrab boqadir zaminu zamon. boyonlarimiz nafsa ovora, tug’yoni oshib to bora - bora, atlas to’qig’on qizi bechora, yasanmay yuzga surtadi qora, qora kunlarga qoldi marg’ilon. olma anoru mevalar koni, …

4 / 14

qqan davlating, boqqan yilqing? «xulqi ketgan», «fe’li buzilgan», «aldamchi», «ochko’z» singari, sirtdan qaraganda o’z xalqiga nisbatan beshafqatlarcha, hatto haqorat darajasiga ko’tarilgan bu so’z va iboralar aslini olganda, millatni jondan ortiq sevgan buyuk shoir qalbining alamli yig’isidir. shunisi qiziqarliki, abayning axloqiy qarashlari ma’lum jihatlari bilan g’arblik mashhur zamondoshi, buyuk olmon faylasufi, adibi fridrih nitcshening ba’zi qarashlariga yaqin. ammo, ta’kidlash kerakki, nitcshedagi o’ta keskinlik, o’ta beqarorlik abayga yot. shunga qaramasdan, qadriyatlarni qayta baholash, lozim bo’lsa, butun millatni qayta tarbiyalash kabi g’oyalar abayga ham xos. hususan, u xalqni o’z fe’lini o’zgartirishga, bu yo’lda lozim bo’lsa, an’anaviy hayot tarzidan, ota - bobolardan qolgan o’git – maqollardan, hatto asrlar mobaynida o’rgangan chorvachilikdan kechishiga da’vat etadi. chunonchi, abay o’zining mashhur «nasihatlar» deb atalgan axloqshunoslikka va amaliy axloqqa doir kitobida shunday deb yozadi; «qozoqlarning bir - biriga dushman bo’lishining, birining tilagini ikkinchisi tilamasligining, rost so’zi kam, mansabparast, yalqov bo’lishliklarining sababi nimada? bunga dunyoda o’tgan barcha donishmandlar shunday …

5 / 14

arni aytib yurgan maqollari ichida, – deydi abay, – ishga yaroqlisi ham, yaroqsizi ham bor. ba’zilari yaroqsiz bo’lishi u yoqda tursin, hatto na musulmonchilikka va na odamgarchilikka to’g’ri keladi. avva’lo: «faqir bo’lsang – orsiz bo’l!» deyishadi. ordan ayrilib tirik yurgandan ko’ra, o’lgan afzal... «oltinni ko’rsa farishta ham yo’ldan ozadi», deyishadi. sadqai farishta ketgurlar - ey! bu shunchaki ularning o’z shum niyatlarini ma’qullamoqchi bo’lib aytganlari emasmi?... «yarim kunlik umring qolsa ham, bir kunlik mol yig’», «o’zingda yo’q bo’lsa, otang ham dushman», «mol – odamning jigar go’shti», «moli ko’pning – yuzi yorug’, moli yo’qning yuzi – choriq», «egan og’iz uyalar», «olag’on ko’zim berag’on»... bundan ma’lum bo’ldiki, qozoqlar tinchlik uchun g’am emas ekan, balki aksincha mol - dunyo uchun g’am chekar ekan... agar moli bor bo’lsa, o’z otasi bilan ham yovlashishdan uyalishmas ekan... ishqilib, o’g’rilik, shumlik, tilanchilik, qo’ying - chi, shunga o’hshash yaramas fazilatlar (ya’ni illatlar) bilan mol topsa ham buni ayb sanamasligimiz …

Want to read more?

Download all 14 pages for free via Telegram.

Download full file

About "turkiston ma'rifatchi jadidlarining axloqiy qarashlari"

aim.uz turkiston ma'rifatchi jadidlarining axloqiy qarashlari 1. turkiston ma'rifatchiligining o'ziga xos xususiyatlari. 2. ahmad donish, furqat, muqumiy va boshqa dastlabki ma'rifatchilarning asarlarida ko'tarilgan axloqiy muammolar. 3. abay, anbar otin, abdulla avloniy va fitratning axloqiy qarashlari. jadid matbuotining axloqiy tarbiya borasidagi xizmatlari. 1. turkiston xix asrning ikkinchi yarmida rossiya tomonidan bosib olindi va mustamlakaga aylantirildi. bu mustamlakachilik mohiyatini turkiston o’lkasi general - gubernatorlaridan biri a. n. kuropatkinning o’z kundaliklarida, biz turkiston xalqlarini yarim asr mobaynida jahon madaniyati va sivilizasiyasidan chetda tutib turdik, degan so’zlari yaqqol anglatadi. lekin, ayni paytda, rus taraqqiyparvar ziyolilari orqali rus va jahon ilm...

This file contains 14 pages in DOCX format (43.9 KB). To download "turkiston ma'rifatchi jadidlarining axloqiy qarashlari", click the Telegram button on the left.

Tags: turkiston ma'rifatchi jadidlari… DOCX 14 pages Free download Telegram