institutsionalizm yoʻnalishi: mohiyati va ahamiyati

DOCX 8 pages 34.9 KB Free download

8 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 34.9 KB

File type DOCX

Pages 8

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 8

11-mavzu: institutsionalizm yoʻnalishi mohiyati va ahamiyati 1. institutsionalizmning kelib chiqishi va undagi yangi rahnamolar xix asrning oxiri xx asrning boshida yuzaga kelgan konkret- tarixiy sharoit ta’sirida aqsh ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan dunyoda eng rivojlangan mamlakatga aylandi. aynan amerikada birinchi bo‘lib erkin raqobatga asoslangan iqtisodiyotning monopolistik iqtisodiyotga o‘tishi bilan bog‘liq bo‘lgan muammolar ancha keskin shaklda namoyon bo‘la boshladi. bu aqshda ilk bor antimonopol chora-tadbirlarning ishlab chiqilishiga, ularning xix asrning oxirida mamlakatda qo‘llanilishiga asosiy sabablardan biri bo‘ldi. keyinchalik dunyodagi barcha rivojlangan mamlakatlar bunday chora-tadbirlardan keng qo‘llana boshladi. xx asrning boshida aqsh iqtisodchi-olimlari iqtisodiyotda kuchayib borayotgan monopolistik tendensiyalarni tahlil qilgach va o‘z mamlakatining «antitrest» siyosatiga ta’sir ko‘rsatgach, iqtisodiyot ustidan ijtimoiy nazorat qilish konsepsiyasiga asos soldi. ularning nazariyasi hozirgi kunda iqtisodiy fanda ijtimoiy institutsional yoki oddiy qilib aytganda institutsionalizm deb ataluvchi yangi yo‘nalishni boshlab berdi. «institutsionalizm» atamasi asosida «institut» tushunchasi yotadi. institut institutsionalistlar tomonidan jamiyatning rivojlanishda asosiy kuch sifatida ko‘riladi. institutsionalizm tarafdorlari «institut»larga har xil kategoriya …

2 / 8

ham hisoblaydilar. boshqacha aytganda, institutsionalizm o‘zi tahlil qiladigan predmet sifatida ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning ham iqtisodiy, ham noiqtisodiy muammolarni ilgari surdi. bunda tadqiqot ob’ekti institutlar – birlamchi yoki ikkilamchi turlarga ajratilmaydi va bir-birlariga qarshi qo‘yilmaydi. t.veblen – institutsionalizm asoschisi. institutsionalizmning vatani aqsh, uning asoschisi torsteyn veblen (1857–1929) hisoblanadi. zamonaviy institutsionalizm yo‘nalishining dastlabki ko‘rinishlari t.veblenning «bekorchi sinf» nazariyasi asarida izohlab berilgan. mazkur kitob muallifining fikriga ko‘ra, iqtisodiy nazariya bilan iqtisodiy reallik o‘rtasida juda katta uzilish mavjud. birinchisi, garmoniyaga (muvozanatga) asoslanadi, ikkinchisida uzluksiz evolyusiya sodir bo‘ladi, yashash uchun keskin kurash ketadi. buyumning foydaliligi va unga erishishning qiyin va mushkulligini doimo taqqoslab boruvchi «iqtisodiy odam» modeli shak-shubxasiz eskirdi. haqiqatda esa insonning xatti- harakati juda ko‘p omillarga ko‘pincha ichki qarama-qarshiliklarga bog‘liq. taqlid qilishga va raqiblikka bo‘lgan tug‘ma moyillik bilan birga, uning xatti-harakatiga an’ana, axloq, urf-odat, shuningdek, obro‘ga bo‘lgan intilish juda kuchli ta’sir ko‘rsatadi. shuning uchun iqtisodiy tahlil qilishda har xil «institutlarni» (ular yuqorida ko‘rib chiqildi) hisobga …

3 / 8

egalarini faqat o‘z kapitallariga keladigan foyda qiziqtiradi, ular o‘z kapitallarini ishlab chiqarishga qo‘ymaydilar, balki faqatgina kreditga beradilar. ularning daromad manbai bo‘lib real sektor emas, balki moliya sohasida aylanib turuvchi qimmatli qog‘ozlar hisoblanadi. bu ma’noda kapital egalari bekorchi sinfni tashkil etadi. ishchilar, shuningdek, ishlab chiqarishni tashkil etuvchilar va texnik mutaxassislar unumli sinf hisoblanadilar, ular o‘z kapitallariga ega emas va bekorchi sinf kreditga qo‘ygan vositalardan foydalanib ish yuritadilar. bekorchi sinfning hukmronlik mavqei butun bir iqtisodiyotning amal qilishida kredit rolining haddan tashqari oshib ketishiga olib keladi. kapitalning anchagina qismi chayqovchilik maqsadlarga foydalaniladi va ishlab chiqarishni rivojlantirishga yo‘naltirilmaydi. kredit inflyatsiyasi vujudga keladi, uning orqasidan ssudani zudlik bilan qoplash talabi zarurligi kelib chiqadi. natijada ommaviy bankrotlik va turg‘unlik yuzaga chiqadi, ular o‘zining davom etishi muddati bo‘yicha iqtisodiy yuksalish davridan ancha ortib ketadi. bekorchi sinf bilan unumli sinf o‘rtasidagi antagonizmning yechilishi shunga olib keladiki, hokimiyat texnokratlar qo‘liga o‘tadi. kapitalga bo‘lgan mulkchilik aksionerlik shaklini oladi va shu …

4 / 8

iga ko‘ra uning ishtirokchilari manfaatlari ixtilofliligini, ushbu ixtilofli manfaatlarning o‘zaro bog‘liqliligini bildiradi. bitim ishtirokchilari sifatida ko‘proq individlar emas, balki kasaba uyushmalari va tadbirkorlar ittifoqlari qatnashadilar. jamiyat vujudga keladigan qarama-qarshiliklarni yechib beradigan huquqiy mexanizmni ishlab chiqishi lozim. masalan, yollanma ishchilar bilan tadbirkorlar o‘rtasida kelib chiqishi mumkin bo‘lgan qarama-qarshiliklar kasaba uyushmalari va tadbirkorlarning maqsadga muvofiq o‘zaro ta’siri, samarali mehnat huquqi va maxsus hukumat hay’ati faoliyati tufayli yechilishi mumkin. j.kommons o‘zining ijtimoiy hayotga bo‘lgan qarashlarini tajribada amalga oshirish maqsadida amerika mehnat federatsiyasi bilan faol hamkorlikda ish yuritdi. 1935 yili uning ta’siri asosida aqshda pensiya ta’minotiga asos solgan «sotsial himoya to‘g‘risida akt» qabul qilindi. u.mitchell fikriga ko‘ra, kishilar faoliyatida asosiy harakatlantiruvchi kuch – pul hisoblanadi. aynan moliyaviy institutlar inson xatti-harakatining xarakterini aniqlab beradi. u iqtisodiy (moliya, kredit, pul muomalasi) va noiqtisodiy (psixologik, ijtimoiy, axloq, xulq, fe’l-atvor) omillarining o‘zaro bog‘liqligini va o‘zaro ta’sirini ko‘rsatib berdi. madaniy va ijtimoiy-psixologik omillarni hisobga olgan holda davlatning pul, kredit …

5 / 8

lib turadi, ularning asosida juda ko‘p sabablar yotadi, ular betakror hisoblanadi. shuning uchun bitta universal sikllar nazariyasi bo‘lishi mumkin emas. u.mitchell o‘z tadqiqotlariga asoslangan holda davlatning iqtisodiyotga aralashuvi yordamida inqirozsiz sikl konsepsiyasini asoslab berishga harakat qildi. maxsus davlat rejalashtiruvchi organlarini tuzish, uning fikriga ko‘ra, siklli tebranishni yumshatish va qulay iqtisodiy kon’yunkturaga erishish vositasi bo‘lishi kerak. bunda rejalashtirish majburiy emas, balki tavsiyali xarakterda bo‘lib, u real, erishish mumkin bo‘lgan pirovard maqsadlar ko‘zda tutilgan ilmiy prognozlashtirishga asoslanadi. urushdan keyingi institutsionalizm (xx a. 40–70-y.) institutsionalistlar asta-sekin boshqa iqtisodiy maktablar talqin qila boshlagan iqtisodiy muammolarni tahlil qila boshladilar. lekin bunda ular o‘z tahlilini har xil siyosiy, ijtimoiy, madaniy institutlarni hisobga olgan holda olib bordilar. asosiy e’tibor ijtimoiy samaradorlik va ijtimoiy xarajatlar tushunchalariga berila boshladi. a) “yangi industrial jamiyat” konsepsiyasi ikkinchi jahon urushidan keyin sof institutsionalizm biroz susaydi, ammo jon kennet gelbreyt (1909 yil tug‘ilgan) asarlarida bir muncha o‘zgargan shaklda qayta tiklandi. uning «yangi industrial …

Want to read more?

Download all 8 pages for free via Telegram.

Download full file

About "institutsionalizm yoʻnalishi: mohiyati va ahamiyati"

11-mavzu: institutsionalizm yoʻnalishi mohiyati va ahamiyati 1. institutsionalizmning kelib chiqishi va undagi yangi rahnamolar xix asrning oxiri xx asrning boshida yuzaga kelgan konkret- tarixiy sharoit ta’sirida aqsh ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan dunyoda eng rivojlangan mamlakatga aylandi. aynan amerikada birinchi bo‘lib erkin raqobatga asoslangan iqtisodiyotning monopolistik iqtisodiyotga o‘tishi bilan bog‘liq bo‘lgan muammolar ancha keskin shaklda namoyon bo‘la boshladi. bu aqshda ilk bor antimonopol chora-tadbirlarning ishlab chiqilishiga, ularning xix asrning oxirida mamlakatda qo‘llanilishiga asosiy sabablardan biri bo‘ldi. keyinchalik dunyodagi barcha rivojlangan mamlakatlar bunday chora-tadbirlardan keng qo‘llana boshladi. xx asrning boshida aqsh iqtisodchi-olimlari iqtisodiyotda ku...

This file contains 8 pages in DOCX format (34.9 KB). To download "institutsionalizm yoʻnalishi: mohiyati va ahamiyati", click the Telegram button on the left.

Tags: institutsionalizm yoʻnalishi: m… DOCX 8 pages Free download Telegram