qattiq jismlarning mexanik xossalari

DOC 16 pages 234.5 KB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 234.5 KB

File type DOC

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

qattiq jismlarning mexanik xossalari qattiq jismlarning mexanik xossalari reja: 1. qattiq jismlar haqida tushuncha 2. kristall panjaraning energiyasi 3. qattiq jismlarning fizik va mexanik xossalari 1. qattiq jismlar bir-biridan o`zlarining fizik xossalari bilan keskin farqlanadigan ikki turga, ya`ni kristall va amorf jismlarga ajraladi. kristall holatdagi moddaning asosiy alomati unda anizotropiyaning mavjud bo`lishidir. anizotropik deb, bir jinsli jism xossalarining turli yo`nalishlarda turlicha bo`lishiga aytiladi. masalan kristall jismning issiqlikdan kengayish koeffisiyenti turli yo`nalishlar uchun turlicha bo`ladi; turli yo`nalishlarda kristallarning mexanik, optik va elektr xossalari ham turlichadir. kristallning eng xarakterli tashqi alomati uning muntazam geometrik shaklda bo`lishidir. deraza oynasida, suv muzlaganda muz kristallari muntazam geometrik naqshlar hosil qilishni va qor uchqunining muntazam shaklga ega bo`lishini hamma biladi. kristall tekis yoqlar bilan chegaralangan bo`lib, bu yoqlar qirralarda va uchlarda uchrashadi. odatda, yoqlar bir-biriga nisbatan simmetrik ravishda joylashadi. kvars, masalan olti yoqli piramidalar bilan tugallanuvchi olti yoqli prizmadan iborat bo`lgan kristallar hosil qiladi (23.1-rasm) 23.1-rasm …

2 / 16

erish nuqtasiga ega bo`ladi. 23.3-rasm. kristall qattiq jismni (a) va amorf qattiq jismni (b) eritishda temperaturaning vaqt o`tishi bilan o`zgarishi. 233-rasmdagi a chiziq tekis isitish bilan eritilayotgan kristall jism temperaturasining vaqt o`tishi bilan o`zgarishini ifodalaydi. chiziqning вс qismi qattiq holatdagi kristallning isish prosessini tasvirlaydi. erish temperaturasi тэр ga yetganda jismning isishi to`xtaydi, chunki berilayotgan issiqlikning hammasi jismning qattiq holatidan suyuq holatga o`tishi (erish issiqligi) uchun sarflanadi. d nuqtada jismning to`la suyuq holatga o`tgan payti mos keladi. chiziqning yuqoriga ko`tariluvchi oxirgi qismi suyuqlikning isishiga tegishlidir. muzning erishi bunday prosess uchun misol bo`ladi: erish vaqtida muz butunlay suvga aylanguncha uning temperaturasi o`zgarmaydi, hamma vaqt 0ос ga teng bo`lib turadi. amorf jism temperaturasining vaqt o`tishi bilan o`zgarishi ko`rsatuvchi chiziqda (3-rasm, в egri chiziq) amorf jismning yumshash intervaliga mos keluvchi burilishgina mavjuddir; amorf jism qattiq holatdan suyuq holatga uzluksiz ravishda o`tadi. bu holatdan, umuman, amorf qattiq jism juda ham yopishqoq suyuqlikka o`xshaydi. shisha, har …

3 / 16

raning tuguni deyiladi. kveruning (tog` xrustalining) tabiiy kristallari, osh tuzining bo`laklari va boshqalar ana shunday kristallardandir (23.4-rasm). 23.4-rasm bunday yakka kristallar monokristallar deyiladi. ko`pchilik qatttiq jismlar esa mayda kristall tuzilishiga ega bo`ladi. tuzlarning kukunlari ayrim mikroskopik kristallarning to`plamidan iborat bo`ladi. barcha metallar polikristall tuzilishiga ega. metallning ayrim kristallchalari bir-birining yog`ida molekulyar kuchlar tufayli ushlanib turadi va bunday mayda kristallarning molekulasi bevosita qaraganda tutash bo`lib ko`rinuvchi metall parchasini hosil qiladi. metallning ayrim kristallchalari anizotrop bo`lsa ham, ularning tartibsiz joylashganliklari tufayli metall parchasi anizotrop bo`lmaydi. metallarning polikristall tuzilishini metallning silliqlangan sirtini tekshirish orqali bilish mumkin; ba`zan kristallar ancha yirik bo`lib, ularni ko`z bilan ko`rish mumkin, ba`zan esa ularni faqat mikroskop yordamida ko`rish mumkin. e.s.fedorov kristallarning simmetriyasini eng umumiy holda tekshirib zarralarning kristallarda 230 xil usulda joylasha olishligini ko`rsatdi. kristallning tashqi simmetriyasi uni joylashishining oqibatidir. bu g`oya 709 xviii arsning oxiridayoq aytilgan edi. hozir biz kristallarda atomlar bir-biriga nisbatan simmetrik ravishda fazoviy panjara …

4 / 16

trostatik kuchlar bo`ladi. 23.4-rasmda osh tuzining (nacl) kubik panjarasi tasvirlangan; bunday panjara eng sodda panjara bo`lib, kubik sistemaga kiradi. natriy atomlari qora doirachalar bilan tasvirlangan, ulr musbat elektr zaryadigan ega, ya`ni ular musbat ionlar bo`ladi. xlor atomlari oq doirachalar bilan tasvirlangan, ular manfiy ionlardir. ximiyaviy sodda qattiq jismlarda fazoviy panjarani tashkil qiluvchi atomlarning hammasi neytral bo`ladi. bunday kristallning panjarasi atom panjarasi yoki gomeopolyar panjara deb yuritiladi. atom panjaradagi o`zaro ta`sir kuchlarning tabiati faqat kvant mexanikasi asosidagina to`la-to`kis tushuntirib berilishi mumkin. atomlar faqat yoqlarning uchlarida joylashgan holda brave panjarasi yoqlari markazlashgan deb, yoqlarning markazida joylashgan holda esa hajmiy markazlashgan panjara deb ataladi. hammasi bo`lib 14 xil brave panjaralari bor. kristallar 7 sistemaga bo`linadi. 1-eng kam simmetrik triklin panjara - panjarada tugunlar qirralarining uzunligi ixtiyoriy va ular orasidagi burchaklar ixtiyoriy bo`lgan parallelepiped uchlarida joylashgan. 2-oddiy monoklin; 3-yoqlari markazlashgan monoklin; 4-oddiy rombik; 5-asosi markazlashgan rombik; 6-hajmiy markazlashgan rombik; 7-yoqlari markazlashgan rombik panjaralar. geksagonal …

5 / 16

lishda, segneta tuzi kristallari ultratovush tebranishlarini hosil qilishda foydalaniladi. aynan shuning uchun ham kristall sun`iy ravishda, hatto kosmik kemalarda ham hosil qilinadi. hozir shu yo`l bilan kvars, olmos, yoqut va boshqa noyob kristallar ham hosil qilinmoqda. lekin buning uchun shart-sharoitlar zarur. masalan, olmos kristalini hosil qilish uchun 104 mpa bosim va 200ос temperatura zarur. qattiq jismlarning aksariyati polikristallardir. ular betartib joylashgan kichik kristalchalar ( kristallitlar ( kichik monokristallardan tashkil topgan bo`ladi. har bir monokristalga anizotrop, lekin kristallchalar betartib joylashgan bo`lganligi uchun polikristall jism izotrop bo`ladi. masalan suv besh xil kristall tuzilishga ega bo`lgan muz hosil qiladi. tarkibi bir xil moddaning turli fizik xossalarga ega bo`lgan har xil kristall tuzilishini hosil qilishi polimorfizm deyiladi. 3. kristall panjaraning potensial energiyasi ер quyidagi ko`rinishda ifodalanadi: (23.1) bu formuladagi birinchi had tortish kuchlariga tegishli had, esa itarishish kuchlariga tegishli. 23.5-rasmda bu hadlarning o`zgarishi va ер potensial energiyaning panjaradagi qo`shni zarralar orasidagi r masofaga qarab …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "qattiq jismlarning mexanik xossalari"

qattiq jismlarning mexanik xossalari qattiq jismlarning mexanik xossalari reja: 1. qattiq jismlar haqida tushuncha 2. kristall panjaraning energiyasi 3. qattiq jismlarning fizik va mexanik xossalari 1. qattiq jismlar bir-biridan o`zlarining fizik xossalari bilan keskin farqlanadigan ikki turga, ya`ni kristall va amorf jismlarga ajraladi. kristall holatdagi moddaning asosiy alomati unda anizotropiyaning mavjud bo`lishidir. anizotropik deb, bir jinsli jism xossalarining turli yo`nalishlarda turlicha bo`lishiga aytiladi. masalan kristall jismning issiqlikdan kengayish koeffisiyenti turli yo`nalishlar uchun turlicha bo`ladi; turli yo`nalishlarda kristallarning mexanik, optik va elektr xossalari ham turlichadir. kristallning eng xarakterli tashqi alomati uning muntazam geometrik shaklda bo`lish...

This file contains 16 pages in DOC format (234.5 KB). To download "qattiq jismlarning mexanik xossalari", click the Telegram button on the left.

Tags: qattiq jismlarning mexanik xoss… DOC 16 pages Free download Telegram