ertaklarning janriy tabiati

DOCX 6 pages 29.8 KB Free download

6 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 29.8 KB

File type DOCX

Pages 6

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 6

mavzu: ertaklarning janriy tabiati. ertaklar tasnifi va turlari. adabiy ertaklar. adabiy ertaklarga xos xususiyatlar. o’zbek adabiy she’riy va nasriy ertaknavislik an’analari. reja: · ertak istilohi haqida tushuncha · ertaklarni ijro etish tartibi · ertaklarning janriy tabiati · ertaklar tasnifi va turlari · ertak umumfolklor hodisasi sifatida eng qadimiy epik janrlardan bo`lib, m.qoshg`ariy o`z "devonu lug`otit turk" asarida turkiy xalqlarda uning "etuk" atamasi bilan yuritilganini qayd etadi. unga ko`ra, etuk "biror voqeani og`zaki hikoya qilish"ni anglatadi. biroq jonli so`zlashuvda o`zbekistonning turli joylarida, chunonchi, namangan viloyatining janubiy qismida "ertangi" deb yuritiladigan bu hodisa - ertangi bo`lib o`tgan, qadimgi zamonlardan qilinajak hikoya ma`nosini anglatsa, samarqand, farg`ona va surxondaryoda bu hodisa – matal, xorazmda –varsoqi, buxoroda – ushuk, toshkentda–cho`pchak, yana boshqa bir qator maskanlarda – hikoya, hikoyat, og`zaki hikoya, o`trik yoki o`tirik, afsona deb yuritilsa-da, folklorshunoslikda ertak ilmiy istilohi qabul qilingan va muhim muomalada bo`lib, ruslardagi "skazka" istilohiga teng ekvivalentga aylangan. zero, "alisher navoiy …

2 / 6

ltirur cho`rchak. shuni ta`kidlash joizki, navoiy qo`llagan "cho`rchak" istilohi hozir toshkent muzofotida "cho`pchak" va uyg`urlarda "cho`chek" shakllarida fonetik o`zgarishga uchragan holda iste`moldadir. ertak xalq og`zaki badiiy ijodining eng qadimiy, ommaviy, hajman yirik, kattayu kichiklar uchun baravar qiziqarli bo`lgan janridir. ular juda uzoq o`tmishda ibtidoiy ajdodlarimizning mifologik dunyoqarashi, qadimiy urf-odatlari, marosimlari asosida paydo bo`lgan. ertaklarda, odatda, xalqning maishiy turmushi va eng olijanob insoniy fazilatlari haqidagi orzu-o`ylari xayoliy va hayotiy uydirmalar vositasida bayon etiladi. ertaklar janr sifatida uzoq muddatli shakllanish jarayonini kechgan. ular ibtidoiy odamlarning turmushdagi biror voqeani oddiygina hikoya qilishlari asosida yuzaga kelgan. davrlar o`tishi bilan hikoya qilish ham takomillashib borgan, so`zga sig`inish, ilohiy kuchlarga sig`inish, animistik, totemistik, fetishistik e`tiqodlar, gallyutsinatsiya va tush ta`sirida fantastik (taxayyuliy) vositalarga to`lisha borsa, hayvonlarni ovlash, xonikalashtirish, ular inonchlariga ishonish, hayvon mahsulotlaridangina emas, balki kuchidan ham foydalanish jarayonlarida hayvonlar haqidagi ertaklar paydo bo`la boshladi, asta-sekin shu xildagi ertaklarda turmush tajribasini omuxtalashtira borish u yoxud bu xildagi …

3 / 6

rish, boshlanish, tugun, epik sarguzasht va tugallama ertak kompozitsion qurilmasining asosini tashkil etadi. ertaklarning an'anaviy kirish bilan boshlanishi jahondagi barcha xalqlar ertakchiligi uchun mushtarak xususiyat hisoblanadi. an'anaviy kirishning vazifasi tinglovchilar e'tiborini bir nuqtaga jalb etish, ertak tinglashga hozirlashdir. an'anaviy kirishlar sujet tabiatiga mos tushadigan xayoliy fon yaratishni, auditoriya, tinglovchilar qalbida ko'tarinki ruh, xushchaqchaq kayfiyat paydo qilishni ko'zlaydi. odatda, ertaklarning kirish qismlari sajlangan nasriy parchalar shaklida bo'lib, zamon va makon haqidagi ma'lumotlarni ifoda etadi. misol uchun «gulpari» ertagining kirish qismida bu holatni ko’rishimiz mumkin. quyida undan bir parcha keltiramiz: «bir bor ekan, bir yo'q ekan, bo'ri bakovul ekan, tulki yasovul ekan, g'oz karnaychi ekan, o'rdak surnaychi ekan, toshbaqa tarozidor ekan, qurbaqa undan qarzdor ekan. qadim zamonlarda gulzor degan bir mamlakat bo'lgan ekan. shu mamlakatda donishmandlikda tengi yo'q chol-u kampir yashagan ekan».[3] ba’zan kirish qismida ertakdagi hajviy ruhga ishora xarakterida bo'lishini ko’rishimiz mumkin: «taraqa —turuq, omoch-u bo'yinturuq, shomirzoyi qoqquruq, boqi charaqi, baroq …

4 / 6

monda bir podsho o'tgan ekan» kabi. boshlamalar har gal bir-birini inkor etuvchi muddaoni ifoda etadi. ularda voqea va hodisalarning bo'lib o'tgan o'rni noma'lum bo'lib, nomi aytilmaydi, ularda noaniqlik hukmronlik qiladi: «bir shahar, bir mamlakat» deb ta'kidlanadi, xolos. sehrli ertaklar boshlanishida asosiy qahramonlar nomi sir saqlanadi, laqabigina izohlanadi: «uch og'ayni bor ekan. to'ng'ichining oti — yulduz sanar, o'rtanchasining oti — daryo bog'lar, kenjasining oti — qilich qora ekan». ertak boshlamalari ko'rinishiga ko'ra uzun yo qisqa bo'lib, voqea hodisalarning kelajak o'rni va vaqti haqida noaniq, umumiy va mavhum ma'lumot beradi. ba'zan boshlama ertak voqeligi bilan qo'shib yuborilishi ham kuzatiladi: «o'tgan zamonda uch aka-uka botirlar bo'lib, ular o'z omadlarini sinab ko'rish niyatida uzoq safarga yo'lga chiqibdilar». bunday holatdagi boshlamalar ertakdagi voqealar rivojining tezlashishiga va keskinlashuviga, ziddiyatlarning kuchayishiga zamin hozirlaydi. shuni alohida ta'kidlash joizki, boshlama ekspozitsiya emas, balki unga — ekspozitsiyaga yo'l ochadi, o'rin beradi. boshlama sujetga daxldor bo'lmay, ertakda sujet ekspozitsiyadan boshlanadi. ekspozitsiya …

5 / 6

davlat unga yor ekan, qo'shnilari ko'p ekan, yurtdan ko'ngli to'q ekan, eli ko'p obod ekan, oti odilshoh ekan, adl unga hamroh ekan. odilshohning dunyoda birgina qizi bor ekan. uning otini to'rabekxonim der ekanlar. bu qiz yakka-yagona ekan, oqil-u dono ekan. kiyim kiysa yarashar, hamma unga qarashar ekan, o'zi ko'p sohibjamol, har kim ko'rsa aqli lol ekan, ko'p kitob o'qir ekan, she'r-g'azal to'qir ekan. saroyda maslahatchi, maydonda botir jangchi, arg'umoqlar yetolmas, yetib o'tib ketolmas ekan. to'rabekxonim o'n sakkiz yoshga yetgan, dovrug'i olamga ketgan ekan. uzoq- yaqin yurtlardan shahzoda-yu xonvachcha — bekzodalar to'rabekxonimni xotinlikka olaman deb, umid bilan kelar ekanlar, lekin to'rabekxonim barini mot qilib qaytarar ekan. kunlardan bir kuni marv degan yurtning podshosi to'rabekxonimning ta'rifini eshitib, o'zini ko'rmay oshiq bo'lib qolibdi». ekspozitsiya ana shu zaylda ertak kompozitsiyasining ma'lum elementi sifatida sujet voqealariga aniqlik va ravonlik baxsh etadi va tugunga ishora tarzida yakun topadi. ertak sujetlari xilma-xil bo'lganidek, ulardagi tugun ham xarakter …

Want to read more?

Download all 6 pages for free via Telegram.

Download full file

About "ertaklarning janriy tabiati"

mavzu: ertaklarning janriy tabiati. ertaklar tasnifi va turlari. adabiy ertaklar. adabiy ertaklarga xos xususiyatlar. o’zbek adabiy she’riy va nasriy ertaknavislik an’analari. reja: · ertak istilohi haqida tushuncha · ertaklarni ijro etish tartibi · ertaklarning janriy tabiati · ertaklar tasnifi va turlari · ertak umumfolklor hodisasi sifatida eng qadimiy epik janrlardan bo`lib, m.qoshg`ariy o`z "devonu lug`otit turk" asarida turkiy xalqlarda uning "etuk" atamasi bilan yuritilganini qayd etadi. unga ko`ra, etuk "biror voqeani og`zaki hikoya qilish"ni anglatadi. biroq jonli so`zlashuvda o`zbekistonning turli joylarida, chunonchi, namangan viloyatining janubiy qismida "ertangi" deb yuritiladigan bu hodisa - ertangi bo`lib o`tgan, qadimgi zamonlardan qilinajak hikoya ma`nosini anglatsa, samar...

This file contains 6 pages in DOCX format (29.8 KB). To download "ertaklarning janriy tabiati", click the Telegram button on the left.

Tags: ertaklarning janriy tabiati DOCX 6 pages Free download Telegram