ideal va badiiy yaxlitlik

DOC 2.0 MB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1662756001.doc αζαρ ideal va badiiy yaxlitlik keyingi yillar o`zbek adabiyotshunosligi va tanqidchiligida markaziy o`rinni tutib kelayotgan muammo — sho`ro davrida yaratilgan adabiyotga munosabat masalasi bo`lib qolayotir. turli-tuman, ko`pincha bir-biriga tamomila zid qarashlarni maydonga chiqarayotgan bu muammo «uzoq yillar hukm surib kelgan vulgar sotsiologizm aqidalariga, mafkuraviy-siyosiy yondoshishga qarshi reaksiya, aks ta`sir ko`rinishi» sifatida yuzaga kelayotgani ham ayon haqiqatdir. yo`q, biz turli-tumanlikni qoralash niyatidan yiroqmiz, zero, demokratlashish yo`liga kirgan jamiyatimiz ehtiyojlari ayni shu narsani taqozo qiladi. respublikamiz prezidenti i.karimov aytganidek, «jamiyatda fikr erkinligi, g`oyalar rang-barangligi bo`lmasa, ayniqsa, unga yo`l berilmasa, taraqqiyot, olg`a siljish qiyinlashadi. yaqin o`tmishimiz — buning yaqqol dalilidir». jamiyatimizda hukm surgan monomafkura siyosati turg`unligu oxir oqibat inqirozga olib kelgan bo`lsa, so`z san`atining tamomila mafkura xizmatiga bo`ysundirilgani adabiyotimiz taraqqiyotini sustlashtirdi, katta potensial kuchga ega iste`dodlarimizning to`la namoyon bo`lishlariga imkon bermadi. keyingi yillarda bot-bot takrorlanayotgan bu gaplar biz uchun isbot talab qilmaydigan haqiqat — aksiomadir. shu bois ham so`z san`atiga munosabatni o`zgartirish, …

rning qimmatini hiyla tushirganini e`tirof etgan holda, ularning bariga bir ko`z bilan qarash, tamomila inkor qilish kayfiyatlariga mutlaqo qo`shila olmaymiz. to`g`ri, ijodkor voqeligu mafkuradan bir bahya bo`lsa-da yuqoriroq turishi lozim, ayni paytda, ulardan butkul uzilib ketishi ham mumkin bo`lmagan hodisadir. shunday ekan, biz istasak istamasak, asarda yaratilgan badiiy borliq real borliq bilan munosabatda bo`lganidek, badiiy reallik vositasida ifodalanayotgan g`oyalar tizimi — badiiy konsepsiya ham jamiyatda yetakchilik qilayotgan g`oyalar tizimi — mafkura bilan munosabatda bo`ladi. xo`sh, bu munosabat qay tarzda kechadi? umuman, ijodning mafkuraviylashuvi nimadan? bizningcha, ijodning mafkuraviylashuvini natija deb qarasak, uning sababini u yoki bu davrda mavjud mafkura mazmunida emas, balki san`atkorning o`sha mafkura zamiridagi g`oya(mafkura mazmunini tashkil qilayotgan g`oyalarni shunday ataylik)ga yoinki o`z ijodiga formal yondashuvida deb tushunish to`g`riroq bo`ladi. biz bu o`rinda g`oyani umumiyroq hodisa deb olamiz-da, mafkura deganda uning muayyan maqsadga yo`naltirilib tizimga solingan ko`rinishini tushunamiz. deylik, «buyuk xalq» g`oyasi — qaysi tizimdaligiga bog`liq holda — vatanni …

rum etadi. natijada u mavjud mafkuraga singib ketadi, idealiyu ehtiyojlariga mos g`oya havoda muallaq qolayotganini anglamay qoladi — mafkuraning oddiygina xizmatchisi, aniqrog`i, quliga aylanadi. ayni shu nuqtadan san`atkor endi ijodkor bo`lmay qoladi, zero, voqelikni qalbiyu ongida qayta ishlab, ideal asosida qayta yaratilgan badiiy voqelik vositasida dunyoni o`zgartirishga (o`zgartiruvchining o`zini, ya`ni, insonni o`zgartirish orqali) xizmat qilgan san`atkorgina tom ma`nodagi ijodkor sanalishi mumkin. xo`sh, g`oyaning formal qabul qilinishi nimadan? avvalo, har qanday mafkuraning ommalashishi uchun har vaqt ikki shartning mavjudligi taqozo qilinadi: 1) bashariyat tarixi davomida ko`p bor sinalgan, umuminsoniy qadriyatlarga muvofiq1 g`oyalarga tayanish; 2) ommaning ehtiyojiga, manfaatiga mos keluvchi pirovard maqsadning mavjudligi. shu ikki shartni o`zida mujassam etgan yangi mafkura o`zidan ilgarigi mafkuradan hafsalalari pir bo`lib, yashashning maqsadiyu hayotining mazmunini yo`qotgan, aro yo`lda qolgan odamlar uchun bir zaruriyatdirki, ayni shu xil ijtimoiy sharoitda u yuzlab, minglab, millionlab odamlar ongiga singadi, yashashning maqsadiga ishora qiladiyu hayotiga mazmun bag`ishlaydi ularning. shunga ko`ra, 20-yillardan …

tdan avvalgilari yangi mafkuraga qiyosiy-tanqidiy mavqeda turish imkoniga ega bo`lganlari holda, keyingilari bunga hali tayyor emaslar. aminmizki, a.qahhor muayyan hayotiy tajribaga ega bo`lgach aytgan «men partiyaning soldati emas, ongli a`zosiman» degan mashhur gapini 30-yillarda aytish imkoni bo`lmaganidan emas, bunga hali o`zi ruhan tayyor bo`lmaganidan aytolmagan. demoqchimizki, mafkura asosidagi g`oyaning formal qabul qilinishi ko`proq yoshlarga, xususan, yosh ijodkorlarga xos xususiyatdir. e`tibor berganmisiz: yangi mafkurani avvalo yoshlar qo`llab quvvatlaydilar, mafkura yoyuvchilar asosiy kuchlarini yoshlar muhitiga safarbar etadilar. nega shunday? chunki avlodlar orasida har vaqt mavjud ijtimoiy-psixologik ziddiyat («otalar va bolalar» muammosi) asosida yangi mafkuraning singishi hiyla oson kechadi. mafkuraning qabul qilinishi avlodlar orasidagi ijtimoiy-psixologik ziddiyatni g`oyaviy ziddiyat darajasiga ko`taradi. tajribaning yetishmasligi bois yosh avlod mazkur mafkura insonning borliqni bilishi va o`zgartirishi yo`lidagi ko`plab bosqichlardan birigina ekanini anglamaydi; inkorni inkor etish dialektikasini tushunish darajasiga yetmagani holda «o`zimdan oldingilarning nohaqligi mening haqligim isbotidir» aqidasigagina tayanib ish ko`radi; bashariyat tarixi nuqtai nazaridan qaraganda anchayin tor, …

yotimiz rivoji uchun xayrli holga yo`yishga qiynaladi kishi. negaki, yaxshidir-yomondir 70 yillik adabiyotimiz ham milliy madaniyatimiz tarixida bir bosqich, uni batamom inkor qilmoqchi bo`lsak, sassiq ekan deb burnini kesgan odam holiga tushib qolamiz. mafkuraviylashgan adabiyotdan bezgan bizning avlod klassik adabiyotga, xx asr g`arb modernistik adabiyotiga murojaat qilib fikrlarini dalillashga, o`zi uchun namuna topishga intilayotir. umuman olganda-ku, bu narsa adabiyotimiz uchun hayrli, lekin ularni ijtimoiyligu mafkuradan holi hisoblab, shu asosda yaqin o`tmishdagi o`z merosimizni mensimaslik, undan voz kechishga intilishni normal hodisa sifatida baholab bo`lmaydi. bizningcha, o`tmish klassik adabiyotini ham, xx asr g`arb modernistik adabiyotini ham mafkuradan, ijtimoiylikdan holi hodisa deb tushunish yanglish tasavvurdir. hech o`ylab ko`rganmisiz: deylik, dantening «ilohiy komediya»sini o`qigan kitobxon asarning dunyoga kelish sabablarini, qaysi mafkurayu qaysi ijtimoiy guruhlar manfaatiga xizmat qilgani ustida bosh qotirarmikan? yo`q, albatta. bugungi kitobxonni do`zah arxitektonikasiyu undagi azoblarning xilma-xilligi ko`proq qiziqtiradi. holbuki, asar yozilgan vaqt ziddiyatlari, keskin siyosiy kurashlar unda o`z aksini topgan: hatto, …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "ideal va badiiy yaxlitlik"

1662756001.doc αζαρ ideal va badiiy yaxlitlik keyingi yillar o`zbek adabiyotshunosligi va tanqidchiligida markaziy o`rinni tutib kelayotgan muammo — sho`ro davrida yaratilgan adabiyotga munosabat masalasi bo`lib qolayotir. turli-tuman, ko`pincha bir-biriga tamomila zid qarashlarni maydonga chiqarayotgan bu muammo «uzoq yillar hukm surib kelgan vulgar sotsiologizm aqidalariga, mafkuraviy-siyosiy yondoshishga qarshi reaksiya, aks ta`sir ko`rinishi» sifatida yuzaga kelayotgani ham ayon haqiqatdir. yo`q, biz turli-tumanlikni qoralash niyatidan yiroqmiz, zero, demokratlashish yo`liga kirgan jamiyatimiz ehtiyojlari ayni shu narsani taqozo qiladi. respublikamiz prezidenti i.karimov aytganidek, «jamiyatda fikr erkinligi, g`oyalar rang-barangligi bo`lmasa, ayniqsa, unga yo`l berilmasa, taraqqiyot, ...

DOC format, 2.0 MB. To download "ideal va badiiy yaxlitlik", click the Telegram button on the left.

Tags: ideal va badiiy yaxlitlik DOC Free download Telegram