vaqtli qatorlarning additiv va multiplikativ modellari

DOCX 8 pages 69.2 KB Free download

8 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 69.2 KB

File type DOCX

Pages 8

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 8

6-mavzu. vaqtli qatorlarning additiv va multiplikativ modellari reja 1. multiplikativ va additiv modellarning tarkibiy tuzilishi. 2. trendning mavjudligini tekshirish uchun mezonlar 3. vaqtli qatorlarni tekislash uslubiyoti. tayanch iboralar: vaqtli qator, dinamik qator, additiv model, multiplikativ model, vaqtli qatorlar xarakteristikalari, tekislash usullari 1. multiplikativ va additiv modellarning tarkibiy tuzilishi. vaqtli qatorning darajasini shakllantiruvchi barcha komponentlar uchta gruppaga bo’linadi, asosiy tashkil etuvchi bo’lib trend hisoblanadi. undan trendni tashkil etuvchini ajratib olinganidan keyin mavsumiy va tasodifiy komponentalar qiymati qoladi (2.2.-rasm). γt ut еt qatorning umumiy tendentsiyasini xarakterlovchi, doimiy (asosiy) komponenta mavsumiy komponenta (yil ichidagi tebranishlar) umumiy ko’rinishda - tsiklik tashkil etuvchi tasodifiy komponenta (tasodifiy chetga chiqish) 1-rasm. vaqtli qatorlarning tarkibiy tuzilishi[footnoteref:1] [1: http://institutiones.com/download/books/1798-ekonometrika-orexov-uchebnoe-posobie.html] agarda qatorning tashkil etuvchilarining barchasi aniq topilgan bo’lsa, unda tasodifiy komponentaning matematik kutilishi nolga teng bo’ladi va uning o’rtacha qiymat atrofida tebranishi doimiydir. vaqtli qatorning asosiy komponentasi bo’lib trend hisoblanadi. trend –bu vaqt bo’yicha qatorni barqaror tendentsiyasi bo’lib, ozmi-ko’pmi tasodifiy …

2 / 8

. dispersiya tendentsiyasi qatorning empirik darajalari va determinallangan komponentasi o’rtasidagi farqni o’zgarish tendentsiyasini xarakterlaydi avtokorrelyatsiya tendentsiyasi dinamik qatorning alohida darajalari o’rtasidagi aloqalarni xarakterlaydi izlanayotgan trend tenglamasini tanlashda soddalik printsipiga amal qilish kerak, va u bir nechta hildagi chiziqlardan empirik ma’lumotlarga eng yaqinini (bir muncha soddasini) tanlashdan iborat bo’ladi. buni shu bilan yana asoslashadiki, chiziqli trendning tenglamasi qancha murakkab bo’lsa va u qancha ko’p parametrlarni o’z ichiga olsa. ularning yaqinlash darajasi teng bo’lganida ham bu parametrlarni ishonchli baholash shuncha qiyinlashib boradi. amaliyotda ko’pincha quyidagi asosiy ko’rinishdagi vaqtli qatorlar trendlaridan foydalaniladi. xuddi shuningdek tendentsiyalar tiplari va trend tenglamalari ham bo’linadi. ekonometrik izlanishlarda tanlangan model bo’yicha yuqorida sanab o’tilgan har bir komponentani miqdoriy tahlili o’tkaziladi. trendni ajratib olishdan avval, uning mavjudligi to’g’risidagi gipotezani tekshirish zarur. amalda trendning mavjudligini tekshirish uchun bir nechta mezonlar mavjud, ammo asosiy bo’lib sxemada keltirilgan ikkita mezon hisoblanadi. 2. trendning mavjudligini tekshirish uchun mezonlar trendning mavjudligini tekshirish uchun mezonlar …

3 / 8

usul vaqtli qatorni chuqur (detal nom) tahlil qilishda va uni bo’yicha prognozlarni tuzishda qo’llaniladi. chiziqli trendning eng soddasi bo’lib to’g’ri chiziq hisoblanadi, va u chiziqli tenglama trendi bilan ifodalanadi bunda ŷi – i-nomerli yil uchun trendning tekislangan (nazariy) darajalari ti –vaqtli qatorning darajalari tegishli bo’lgan momentlar yoki vaqt davrlari nomerlari; ai,- trend parametrlari. vaqtli qatorni tashkil etuvchi komponentlarini modellari: additiv va multiplikativ (2.3.-rasm) vaqtli qatorning umumiy tashkil etuvchi komponentalari vaqtli qatorning umumiy tashkil etuvchi komponentalari ut =ut + γ + et yoki ut =ut*γt*et additiv ut = ut +γt + et multiplikativ ut = ut *γt *et 2-rasm. vaqtli qatorni tashkil etuvchi komponentlarini modellari[footnoteref:2] [2: http://institutiones.com/download/books/1798-ekonometrika-orexov-uchebnoe-posobie.html] trend parametrlari qiymatlarivaeng kichik kvadratlar usuli bo’yicha aniqlanadi. buning uchun normal tenglamalar tizimi tuziladi. ikki noma’lumli tenglamalarni echish uchun sanoq boshini qatorning o’rtasiga o’tkaziladi. vaqt davrlarini qatorning aniq o’rtasidan nomerlaganda nomerlarning ti yarmi manfiy qiymat bo’ladi, va yarmi – musbat, ya’ni bunday holda normal …

4 / 8

ajasi trend (t), mavsumiy (s) va tasodifiy (e) tarkibiy qismlar yig'indisi sifatida ko'rsatilishi mumkin deb taxmin qiladi. vaqtli qator additiv modelining tarkibiy qismlarini hisoblaymiz: 1-qadam. sirq’aluvchi o'rtacha usuli yordamida qatorning dastlabki darajalarini tekislaymiz. buning uchun: 1. qator darajalarni har to'rt chorak uchun ketma-ketlik bilan bir vaqt momentiga siljitib jamlaymiz va elektr energiyasi iste'molining yillik shartli hajmini aniqlaymiz (3-ustun); 2) olingan summalarni 4 ga bo'lib, sirg’aluvchi o'rtacha qiymatlarini topamiz (4-ustun). shuni yodda tutish kerakki, bu tartibda olingan tekislash qiymatlari mavsumiy tarkibiy qismlardan iborat bo'lmaydi; 3) biz ushbu qiymatlarni haqiqiy vaqt momentlariga moslashtiramiz, buning uchun ketma-ket ikkita sirg’aluvchi o'rtachalarning o’rtacha qiymatlarini - markazlashtirilgan sirg’aluvchi o'rtacha qiymatlarini topamiz (5-ustun). additiv modelda mavsumiy tarkibiy qismlar baholarini hisoblash: to’rt chorak bo’yicha jami to’rt chorak bo’yicha sirg’aluvchi o’rtacha markazlashtirilgan sirg’aluvchi o'rtacha mavsumiy tarkibiy qism bahosi 1 6,1 2 4,9 24,7 6,175 3 5,5 25,8 6,45 6,3125 -0,8125 4 8,2 26,2 6,55 6,5 1,7 5 7,2 28,1 …

5 / 8

ega modellarda, odatda, ma'lum bir davrdagi mavsumiy ta’sirlar bir-birini qoplashi taxmin qilinadi. additiv modelda bu barcha kvartallar bo’yicha mavsumiy tarkibiy qismlar qiymatlarining yig'indisi nolga teng bo'lishi kerakligi bilan izohlanadi. mavsumiy tarkibiy qismlarning qiymatlarini hisoblash: (raqamlar yuqoridagi jadvaldan olinib yozilgan, farqlashingiz uchun ba’zi raqamlar ranglar bilan ajratib ko’rsatilgan) ko’rsatkichlar yil chorak i ii iii iv 1 -0,8125 1,7 2 0,4125 -1,925 -0,15 2,0625 3 0,5 -1,85 -1,2375 2,05 4 0,825 -1,5125 -0,95 2,2 5 0,1875 -1,55 jami chorak bo’yicha 1,925 -6,8375 -3,15 8,0125 chorakning mavsumiy tarkibiy qismining o'rtacha bahosi, 0,48125 -1,70938 -0,7875 2,003125 to’g’rilangan mavsumiy tarkibiy qism, 0,484375 -1,70625 -0,78438 2,00625 chorakning mavsumiy tarkibiy qismining o'rtacha bahosi yig’indisi: to’g’rilovchi koeffitsientni aniqlaymiz: mavsumiy tarkibiy qismning to’g’rilangan qiymatlarini uning o'rtacha bahosi va to’g’rilovchi koeffitsienti o'rtasidagi farq sifatida hisoblaymiz, ya’ni: mavsumiy tarkibiy qismlarning qiymatlari yig'indisi nolga tengligi shartini tekshiramiz: shunday qilib, mavsumiy tarkibiy qismning quyidagi qiymatlari topildi: i-chorak uchun ; ii-chorak uchun ; iii-chorak …

Want to read more?

Download all 8 pages for free via Telegram.

Download full file

About "vaqtli qatorlarning additiv va multiplikativ modellari"

6-mavzu. vaqtli qatorlarning additiv va multiplikativ modellari reja 1. multiplikativ va additiv modellarning tarkibiy tuzilishi. 2. trendning mavjudligini tekshirish uchun mezonlar 3. vaqtli qatorlarni tekislash uslubiyoti. tayanch iboralar: vaqtli qator, dinamik qator, additiv model, multiplikativ model, vaqtli qatorlar xarakteristikalari, tekislash usullari 1. multiplikativ va additiv modellarning tarkibiy tuzilishi. vaqtli qatorning darajasini shakllantiruvchi barcha komponentlar uchta gruppaga bo’linadi, asosiy tashkil etuvchi bo’lib trend hisoblanadi. undan trendni tashkil etuvchini ajratib olinganidan keyin mavsumiy va tasodifiy komponentalar qiymati qoladi (2.2.-rasm). γt ut еt qatorning umumiy tendentsiyasini xarakterlovchi, doimiy (asosiy) komponenta mavsumiy komponenta (yil ichi...

This file contains 8 pages in DOCX format (69.2 KB). To download "vaqtli qatorlarning additiv va multiplikativ modellari", click the Telegram button on the left.

Tags: vaqtli qatorlarning additiv va … DOCX 8 pages Free download Telegram