bilish nazariyasi

DOCX 23 pages 33.0 KB Free download

23 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 33.0 KB

File type DOCX

Pages 23

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 23

bilish nazariyasi reja: 1.bilishning mazmun va mohiyati 2.bilishning bosqichlari. hissiy va mantiqiy bilish 3.falsafada haqiqat muammosi 4.falsafada metod va metodologiya 1.bilishning mazmun va mohiyati dunyoni bilish masalasi doimo falsafa fanining diqqat markazida bo’lib kelgan. qadimgi faylasuflar ham dunyoni bilish mumkinligini e’tirof qilganlar. masalan, atomistik nazariyaning asoschilaridan biri bo’lgan demokrit olamni bilish va haqiqatga erishish mumkinligini ta’kidlaydi. u bilish jarayonida hissiy organlarimiz va tafakkur rolini oddiy va sodda holda ko’rsatadi. markaziy osiyolik buyuk mutafakkirlar xorazmiy, forobiy, beruniy, ibn sino, mirzo ulug’bek va boshqalar ham o’z asarlarida dunyoni bilishning, bilish jarayonida hissiy organlar bilan aqlning roli haqida qimmatbaho fikrlarni olg’a suradilar. bilish nazariyasining rivojlanish tarixida xvii-xviii asr faylasuflari muhim o’rin tutadi. ular agnostitsizm, skeptitsizmni qattiq tanqid qilib, olamni bilish mumkinligini ta’kidlaydilar. masalan, ingliz faylasufi bekon ta’limoticha, bilish jarayoni fan va amaliyot bilan bog’liq bo’lishi va shularga bevosita xizmat qilishi kerak. bekon bilish nazariyasida empirik edi. u, bilish sezishdan boshlanadi,- deydi -hamda bilishning …

2 / 23

rayonida amaliyotning rolini to’g’ri baholay olmadilar. ma’lumki, ob’ektiv dunyo, uning predmet va hodisalari bilishning birdan-bir manbaini tashkil etadi. shunday bo’lsada, ayrim faylasuflar va din ta’limotida bilishning manbai sifatida qandaydir mistik, go’yo insondan tashqari mavjud bo’lgan ong («mutlaq g’oya», «olam ruhi» va hokazolar) e’tirof etiladi. ular nuqtai nazarida inson tabiat va ijtimoiy hayot hodisalarining mohiyatini bilishga qodir emas, u faqat iloh ijodining natijalarini qayd qilishga va turkumlarga ajratishgagina qodir. agnostitsizmning yirik vakillari ingliz faylasufi david yum bilan nemis faylasufi immanuil kantdir. yumning fikricha, inson o’z sezgilari chegarasidan tashqariga chiqa olmaydi, u faqat o’z sezgilarinigina bila oladi. real voqelikni inson aslo bila olmaydi. kant esa, yumga qarama-qarshi o’laroq, inson ongi va sezgilaridan tashqarida ob’ektiv olam bor deb hisoblaydi. uning fikricha, bu ob’ektiv olamda aslo bilib bo’lmaydigan «narsa o’zida» bor. inson aqli o’z mohiyati jihatidan cheklangan bo’lib «narsa o’zida»ni bila olmaydi. kant inson bilish mumkin, bo’lgan hodisalar olamini «narsa biz uchun» deb, uni …

3 / 23

shonmaydilar. insoniyatning ijtimoiy amaliyoti va ilmiy bilish taraqqiyotining ilgarilab borishi bilimni chegaralab qo’yuvchi agnostitsizmni puchga chiqarmoqda. inson o’z aqli bilan olam sirlarini bilishi mumkin ekanligini ayniqsa hozirgi zamon fani yutuqlari isbotlamoqda. masalan, hozirgi zamon tabiat fanlari, ayniqsa fizika fani atom tabiatining tuzilishini va xususiyatlarini o’rganish sohasida katta yutuqlarni qo’lga kiritdi. atomli parchalash, atom ichki energiyasidan foydalanish, atom yadro zarrachalarining bir-biriga bog’liqligi, umuman mikroolamni bilish, astronomiya, biologiyadagi kashfiyotlar ilmiy falsafaning bilish nazariyasini to’g’riligini tasdiqlaydi. insonning bilish qobiliyati cheklanmagan, lekin har bir aniq tarixiy davrda o’zi xohlagan barcha narsa va hodisalarni emas, balki bilish imkoni borlarinigina bilib, bilmaganini keyinroq biladi. shu bilan birga ta’kidlash kerakki, inson bilimining ham cheksizligini ko’rsatadi. dunyoning moddiyligini va uning rivojlanish qonunlarining inson ongida aks etishini e’tirof qilish ilmiy falsafa bilish nazariyasining asosidir. fan qonunlari tabiat va jamiyatda inson ongiga bog’liq bo’lmagan holda yuz beradigan ob’ektiv jarayonlarning in’ikosidan boshqa narsa emas. falsafaning bilish nazariyasi asosan quyidagilarga asoslangan: · …

4 / 23

insonsiz bilish jarayoni bo’lishi mumkin emas. sub’ektning ilmiy bilishdagi roli shundan iboratki, u ob’ektiv mavjud bo’lgan qonuniy bog’lanishlarni ochib beradi. ob’ektga nisbatan ham amaliy, ham nazariy jihatdan yondashadi. nemis fiziologi gelmgolts fikricha, inson avval o’z sezgilarida tashqi olamni yaratadi, o’z sezgilarini narsa, hodisaga aylantiradi, keyin esa uni bilishga intiladi buyum tasvirini buyumning o’zi bilan tenglashtiradi. sezgi ob’ektiv olam tasviri bo’lmay, olamning o’zi bo’lib qoladi. demak, simvollar (ramziy) nazariyasiga ko’ra, narsa bilan narsaning tasviri orasida farq yo’q. mavjud ob’ektiv olam faqat sezgi va tasavvurda bor. sezgi mazmunini predmetlar xossalari bilan hech qanday umumiylikka ega bo’lmagan belgilar, simvollar bilan almashtirish noto’g’ri. sezgi obrazi moddiy dunyo narsa va hodisalarining inson sezgi a’zolarida aks etishi natijasida yuzaga keladi. demak, sezgi va tushunchada narsaning o’zi emas, narsaga nisbatan ikkilangan ko’rinishi hosil bo’ladi. tasvir, sezgi va tushunchadan tashqarida mavjud bo’lishi mumkin emasligi sababli u ideal narsadir, u inson, sub’ekt ongida vujudga keladi. lekin sezgi ob’ektiv mazmunga …

5 / 23

asining tashqi olam bilan dastlabki va bevosita bog’lanishidir. bevositalik sezgilarning eng muhim xususiyatidir. sezgi obrazi sodir bo’lishi uchun uni hosil qiluvchi narsa yoki hodisa ob’ektiv mavjud bo’lmog’i kerak. bu esa, bilish jarayonidagi eng muhim shartdir. ob’ektiv olamning sub’ektiv obrazi — sezgi qotib qolgan, o’lik narsa emas, balki bilish jarayonida o’zgarib turadi. shuning uchun ham bilish bu murakkab va ziddiyatli jarayondir. bilishning ziddiyatli jarayon ekanligini bilimlarimizning to’laroq, chuqurroq bo’lishi uchun dalil va ma’lumotlar to’plashga, eski dalil va ma’lumotlarning yangisiga to’g’ri kelmay qolishida ko’rishimiz mumkin. ziddiyatli munosabatlar hal qilinishi bilan bilish jarayoni rivojlanib boradi. bizning ongimiz esa bu taraqqiyotni o’zida aks ettirish bilan birga hodisalarning yuzaki xususiyatlari va bilishdan mohiyatni bilishga tomon boruvchi tarixiy jarayon ekanini ko’rsatadi. xulosa qilib shuni aytish mumkinki, bilish insonning o’z sezgilari, his va tushunchalari bilan dunyoni in’ikos etish jarayonidir. 2.bilishning bosqichlari. hissiy va mantiqiy bilish tashqi olamning inson miyasida in’ikos qilinishi murakkab dialektik jarayondir. bilish jarayonida narsani, …

Want to read more?

Download all 23 pages for free via Telegram.

Download full file

About "bilish nazariyasi"

bilish nazariyasi reja: 1.bilishning mazmun va mohiyati 2.bilishning bosqichlari. hissiy va mantiqiy bilish 3.falsafada haqiqat muammosi 4.falsafada metod va metodologiya 1.bilishning mazmun va mohiyati dunyoni bilish masalasi doimo falsafa fanining diqqat markazida bo’lib kelgan. qadimgi faylasuflar ham dunyoni bilish mumkinligini e’tirof qilganlar. masalan, atomistik nazariyaning asoschilaridan biri bo’lgan demokrit olamni bilish va haqiqatga erishish mumkinligini ta’kidlaydi. u bilish jarayonida hissiy organlarimiz va tafakkur rolini oddiy va sodda holda ko’rsatadi. markaziy osiyolik buyuk mutafakkirlar xorazmiy, forobiy, beruniy, ibn sino, mirzo ulug’bek va boshqalar ham o’z asarlarida dunyoni bilishning, bilish jarayonida hissiy organlar bilan aqlning roli haqida qimmatbaho fikrlarni ...

This file contains 23 pages in DOCX format (33.0 KB). To download "bilish nazariyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: bilish nazariyasi DOCX 23 pages Free download Telegram