qattiq jismlarning suyuqlikda harakati

DOC 16 pages 701.5 KB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 701.5 KB

File type DOC

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

mexanikaning fizikaviy asoslari qattiq jismlarning suyuqlikda harakati reja: 1.qattiq jismning harakati 2.suyuqlik haqida 3. qattiq jismlarning suyuqlikdagi harakati mexanikada ko‘p foydalaniladigan modellardan yana biri absolyut qattiq jism tushunchasidir. absolyut qattiq jism deb, hech qanday holatda ham deformatsiyalanmaydigan, boshqacha aytganda, har qanday kuch ta’sirida ham istalgan ikkita nuqtasi orasidagi masofa o‘zgarmay qoladigan jismga aytiladi. shuni nazarda tutish kerakki, tabiatda absolyut qattiq, ya’ni mutlaqo deformatsiyalanmaydigan jismlar yo‘q. qattiq jismning har qanday harakatini ikkita asosiy harakat turiga – ilgarilanma va aylanma harakatlarga ajratish mumkin. ilgarilanma harakat – bu shunday harakatki, bunda harakatlanayotgan jism bilan bog‘langan istalgan to‘g‘ri chiziq harakat davomida o‘ziga parallelligicha qoladi (1-rasm). 1-rasm. boshqacha qilib aytganda, ilgarilanma harakatda jismning barcha nuqtalarining bir xil vaqt oraliqlarida ko‘chishi kattalik va yo‘nalish jihatidan bir xil bo‘ladi, shu sababli barcha nuqtalarning tezligi va tezlanishi vaqtning har bir momentida bir xil bo‘ladi. shuning uchun ilgarilanma harakat jismning bitta nuqtasining – uning massa markazining harakati deb qarash …

2 / 16

smning har bir ayrim qismiga ta’sir etuvchi og‘irlik kuchlarining teng ta’sir etuvchisi qo‘yilgan nuqta og‘irlik markazi bo‘ladi. binobarin, og‘irlik kuchi qo‘yilgan nuqta jismning og‘irlik markazi deyiladi. 2-rasmda bir jinsli (ya’ni butun uzunligi bo‘yicha ko‘ndalang kesimi bir xil bo‘lgan va bir xil moddadan yasalgan) metall tayoqchaning ayrim qismlarida ta’sir etuvchi parallel kuchlar va ularning teng ta’sir etuvchisi bo‘lgan og‘irlik kuchi qo‘yilgan nuqta (og‘irlik markazi) ko‘rsatilgan. agar jism bir jinslimas (yoki simmetriya markaziga ega bo‘lmasa) va yassi bo‘lsa, uning og‘irlik markazini tajriba yo‘li bilan aniqlash mumkin. buning uchun jismning ikki nuqtasidan navbatma-navbat osiladi va bu nuqtalardan vertikallar o‘tkaziladi (2 b-rasm). vertikallarning kesishish nuqtasi yassi jismning og‘irlik markazi bo‘ladi. a) b) 2-rasm. osish usulidan foydalanib, istalgan shakldagi yassi jismning og‘irlik markazini amaliy ravishda topish mumkin. 3-a)-rasmda ixtiyoriy shakldagi jismning og‘irlik markazi va osish nuqtalaridan o‘tkazilgan vertikal chiziqlar kesishgan nuqtasida yotishi tasvirlangan. a) b) 3-rasm. aylanma harakat vaqtida jismning barcha nuqtalari markazlari aylanish o‘qi …

3 / 16

chiziqli va egri chiziqli, tekis va notekis bo‘lishi mumkin. ilgarilanma harakatning kinematik kattaliklarini quyidagi fizik kattaliklar tashkil etadilar: yo‘l, ko‘chish, tezlik, chiziqli tezlanish. qattiq jismning aylanma harakati tekis va notekis bo‘ladi. biz bilamizki, moddiy nuqtaning aylana bo‘ylab harakat trayektoriyasiga urinma bo‘ylab yo‘nalgan tezligi chiziqli tezlik deb ataladi. qattiq jismning tekis aylanma harakatida ixtiyoriy nuqtalarning chiziqli tezliklari hamma vaqt harakat trayektoriyasidan iborat bo‘lgan aylanalarga urinma ravishda yo‘nalgan bo‘ladi (4-rasm). 4-rasm. 5-rasm. tekis aylanma harakat qilayotgan jismning ixtiyoriy nuqtalari barobar vaqtlar ichida burilish burchaklari bir xil bo‘lganligidan, bu harakatni burchak orqali ifodalanuvchi burchak tezlik bilan harakterlanadi. vaqt birligi ichida burilish burchagiga miqdor jihatdan teng bo‘lgan fizik kattalik tekis aylanma harakatning burchak tezligi deb aytiladi (4-rasm), ya’ni . (1) hamma birliklar sistemasida burchak tezlikning o‘lchov birligi bir xil bo‘lib, u quyidagiga teng . (2) (1) formuladan ni topamiz, ya’ni . (3) (3) formula tekis aylanma harakatning tenglamasi deyiladi. burchak tezlik ham vektor kattalik …

4 / 16

o‘qigacha bo‘lgan masofa. (7) formuladagi chiziqli tezlik o‘rniga uning burchak tezlik orqali ifodasini ga asosan qo‘ysak, quyidagi ifodani hosil qilamiz: . (8) aylanayotgan jismdagi hamma nuqtalarning burchak tezligi bir xil bo‘lgani uchun, (8) formuladan ko‘rinadiki, jismning tekshirilayotgan nuqtasi aylanish o‘qidan qancha uzoqda bo‘lsa, u nuqtaning normal tezlanishi shuncha katta bo‘ladi. (5) va (6) formulalardan foydalanib, (8) formulani yana quyidagi ko‘rinishda yozish mumkin , (9) . (10) notekis aylanma harakatda burchak tezlik vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradi. bu o‘zgarishni harakterlash uchun burchak tezlanish tushunchasi kiritiladi. tekis o‘zgaruvchan aylanma harakatning burchak tezlanishi deb, burchak tezligining o‘zgarishiga to‘g‘ri proporsional va shu o‘zgarish hosil bo‘lishi uchun ketgan vaqt oralig‘iga teskari proporsional bo‘lgan fizik kattalikka aytiladi. notekis aylanma harakatning umumiy holda berilgan paytdagi burchak tezlanishi, quyidagicha bo‘ladi: . (11) differensial hisob kursidan ma’lumki, burchak tezlik quyidagiga teng: . (12) shuning uchun burchak tezlanishi, quyidagicha bo‘ladi: , yoki . (13) burchak tezlanishning o‘lchov birligini aniqlaymiz: . (14) …

5 / 16

a’sirida aylanma harakat qilishlarini biz kuzatishlardan bilamiz. kuchning aylantiruvchi ta’siri qanday kattalik bilan ifodalanishini aniqlaymiz. tajribalardan ma’lumki, uy eshigini uning aylanish o‘qiga (oshiq-moshiqqa) yaqin joyidan itarib ochish uchun ancha kuch kerak. aksincha, aylanish o‘qidan ancha nari joydan itarsak, eshik osongina ochiladi. radiola plastinkasini qo‘l bilan aylantirib ko‘raylik. bunda ham qo‘l barmog‘imizni plastinkaning aylanish o‘qiga yaqinroq joyiga bosib plastinkani aylantirish uchun ancha kuch qo‘yish kerakligini ko‘ramiz. agar aylanish o‘qidan uzoqroqdan bosib aylantirsak, u oson aylanadi. shunga o‘xshash tajribalardan aylanish o‘qi bo‘lgan jismga kuchning ta’siri faqat kuchning kattaligiga emas, shuningdek, kuchning qo‘yilish nuqtasidan aylanish o‘qigacha bo‘lgan masofaga ham bog‘liq bo‘lishi ko‘rinib turibdi. aylanish o‘qidan kuchning ta’sir chizig‘igacha bo‘lgan eng qisqa masofa kuch yelkasi deb ataladi. kuchning uning yelkasiga ko‘paytmasi bilan o‘lchanadigan kattalik aylantiruvchi momenti yoki kuch momenti deb ataladi, ya’ni . (17) si birliklar sistemasida kuch momenti nyuton-metr (n(m) deb atalgan birlikda o‘lchanadi, ya’ni . (18) amalda ko‘pincha jismga juft kuchlar deb …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "qattiq jismlarning suyuqlikda harakati"

mexanikaning fizikaviy asoslari qattiq jismlarning suyuqlikda harakati reja: 1.qattiq jismning harakati 2.suyuqlik haqida 3. qattiq jismlarning suyuqlikdagi harakati mexanikada ko‘p foydalaniladigan modellardan yana biri absolyut qattiq jism tushunchasidir. absolyut qattiq jism deb, hech qanday holatda ham deformatsiyalanmaydigan, boshqacha aytganda, har qanday kuch ta’sirida ham istalgan ikkita nuqtasi orasidagi masofa o‘zgarmay qoladigan jismga aytiladi. shuni nazarda tutish kerakki, tabiatda absolyut qattiq, ya’ni mutlaqo deformatsiyalanmaydigan jismlar yo‘q. qattiq jismning har qanday harakatini ikkita asosiy harakat turiga – ilgarilanma va aylanma harakatlarga ajratish mumkin. ilgarilanma harakat – bu shunday harakatki, bunda harakatlanayotgan jism bilan bog‘langan istalgan to‘g‘ri ch...

This file contains 16 pages in DOC format (701.5 KB). To download "qattiq jismlarning suyuqlikda harakati", click the Telegram button on the left.

Tags: qattiq jismlarning suyuqlikda h… DOC 16 pages Free download Telegram