xviii-xix asrning birinchi yarmida o'rta osiyo

DOCX 12 pages 23.3 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 23.3 KB

File type DOCX

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

xviii-xix asrning birinchi yarmida o'rta osiyo reja: 1.xvi-xix asrda o’rta osiyo halqlari madaniy hayoti. 2.xvi-xix asr birinchi yarmida buxoro va xiva madaniyati. 3.qo’qon xonligi madaniyati. bizga ma’lumki xvi asrda o’rta osiyo hududida shayboniylar hukmronligi davri bo’lgan. shayboniylarning ba’zilari tomonidan xo’jalik va savdoning rivojiga sharoit yaratish mamlakat iqtisodining izga tushib ketishiga, shahar hayoti savdo-sotiq, hunarmandchilik va madaniy hayotining rivojiga ta’sir ko’rsatgan. ayni paytda fan va madaniyat sezilarli darajada rivojlangan. bunga (fan va madaniyat) – ushbu sulola hukmdorlari orasidan o’z davrining yetuk ilm-fan arboblari yetishib chiqqanligi ham ta’sir ko’rsatgan. chunonchi, muhammad shayboniyxon, kuchkinchixon va ubaydullaxonlar o’z davrining nihoyatda o’qimishli kishilari bo’lganlar. shuningdek shayboniyxon, abulazizxon va abdullaxonlar kutubxonalari o’z zamonasining ajoyib kitob xavzinalari bo’lgan. bundan tashqari, movarounnaxrda mirzo ulug’bek akademiyasi an’analarini davom ettiruvchi fidokor olimlar yetishdi. masalan, samarqand va buxoro madrasalarida mudarrislik qilgan mavlono kamoliddin ibrohim, abdullaxonning muallimi xoja muhammad, yulduzshunos qiyomiddin shaydo, iftixor ul-attibo, tabiblar iftixori unvonini olishga sazovor bo’lgan muhammad mazid, …

2 / 12

qismi», tursun zomiyning «tuhfayi amir», muhammad xusayin munajjim buxoriyning «ma’rifati samti kibla» (qibla tomonini topish ma’rifati), muhammad ibn axmad forsiyning «risola dar muaddimli kamar» (oy fazolarining tengligi haqida risola: 1517) tojus-sand muhammad toxir ibni abulqosimning «ajoyib ut-tabokat» (1545-1550) asarlari va boshqalarni ko’rsatish mumkin. tibbiyot sohasida sultonali samarqandiy 1526 yili «dastur al iloj» asarini yozgan. ubaydulloh qaxxol ibn muhammad yusuf o’z davrining yetuk tabibi, tib olimi. baroqxonning o’rtancha o’g’li toshkand hokimi darvishxonnig buyrug’iga binoan 1598 yilda «shifo ul ilal» (kasalliklar shifosi) asarini yozdi. asar 500 varaqadan ko’p bo’lib, uzoq vaqtgacha tib ilmidan asosiy qo’llanma tarzida undan foydalanilgan. bir necha bitik nusxasi bizgacha yetib kelgan. ushbu «umdat ul-kuxliya fil-amrozulbasariya» (kuz kasalligiga doir asosiy kitob) asari ham bo’lgan. shohali bin sulaymon qaxhol toshkent hokimi baroqxonning farmoniga ko’ra 1544 yilda tibga oid «zubdayi manzuma» (nazmlar sarozi) asarini yozgan. so’ng x asr olimi ali ibn isoning «tazkirat ul kaxholim» (kuz tabiblariga esdalik kitob) asarini arab …

3 / 12

zamonida boborahim mashrab (1640-1711) so’fi olloyor namoyondalari ijodi halq mehrini qozondi. tariqat namoyondalari insonni ulug’lab, uning yetishuvini tashviq qildilar: mo’minlar tomonidan tasavvufning to’rt qoidasi-shariat, tariqat, ma’rifat va haqiqatga amal qilishni targ’ib qildilar. xoja samandar termiziyning «dastur ul-mulk» (podshohlar uchun dastur) asarini subhonqulixon davri davlatchiligi tarixi va tuzumi haqidagi asardir. mutribiyning «tazkirat ush-muaro» salexo samarqandiyning «muzakkir ul-ashob» 1602, mulla sodiq samarqandiyning «riyoz ush-shuaro» kabi tazkiralarida davr ilmiy muhiti haqida keng tasavvur beradi. xvii asrda me’morchilik sohasida ham katta yutuqlarga erishildi, samarqand registoni shakllandi. yalangtushbiy mablag’iga 1626 yil sherdor madrasasi, tillakori madrasasi qurildi. imonqulixon madina shahrida chorbog’, makkadagi ka’baga kiraverish darvozalaridan biri ostonasi uchun oltin va kumush tutqichli yog’och zina qurdirilganligiga tarix guvoh. buxoroda imomqulixon amaldorlari nodir devonbegi masjid, xovuz madrasadan iborat me’moriy majmua bunyod etdi: samarqandda xoja ahror madrasasi yonida madrasa va nomozgoh bino qildi. abdulazizxon qurdirgan buxorodagi madrasa muxtashamligi, nafis naqshli koshinlarga boshlig’i bilan ajralib turadi. xon saroyida kitoblar ko’chirilib, …

4 / 12

bo’lmadi. aksincha, madaniy hayotining orqaga ketishi kuzatildi, uzoq davom etgan turg’unlik davri boshlandi. bunga, birinchi navbatda kechagi markazlashgan davlatning parchalanib ketishi, o’rta osiyoda hukmron bo’lish niyatida uchala xonlik o’rtasida muttasil davom etgan ijtimoiy-iqtisodiy hayotni larzaga soluvchi qirg’inbarot urushlar, o’zaro ichki nizolar sabab bo’lgan edi. ikkinchi sabab-ijtimoiy-madaniy hayotda diniy muttasiblik, johillikning kuchli mavqega ega bo’lib qolganligi ei. shu sabab shayboniylar temuriylar yaratgan boy madaniyatga munosib voris bo’la olmadilar. ijtimoiy hayotda o’zbek va fors tillari qo’llanilgan. an’anaga ko’ra esa fanda va maktabda arab tili muhim o’rin tutgan. madrasalar uch (boshlang’ich, o’rta va yuqori) bosqichli bo’lib, ularda arab, fors va o’zbek tili mukammal o’rgatilgan. shuningdek, fiqh, xisob, xandasa, astranomiya, axloq, falsafa, mantiq, adabiyot, geografiya, tarix, tabobat o’qitilgan. mamlakatdagi siyosiy parokandalik va o’zaro urushlar, jung’orlar xuruji salbiy ta’sir ko’rsatdi. shuning uchun ham bu davr madaniyati shukuhi ancha past darajada bo’ldi. chorminor nomi bilan mashhur halifa niyozquli madrasasi binosi (1807 y qurib tamomlagan) halifa xudoydod …

5 / 12

ri unga taxsin o’qiydilar. ernazar 10 yildan beri rossiyada savdo-sotiq bilan shug’ullanib, insofli, diyonatli savdogar sifatida tanilgan edi. u malikadan rus savdogarlaridan po’lat va qo’rg’oshin sotib olish uchun izn so’raydi. unga ruxsat yorlig’i beriladi. 1774 yili ernazar ma’sud o’g’li buxoro amirligining rasmiy elchisi sifatida 40 tonnadan ziyod mol bilan xojitarxon (astraxan) ga keladi. shahar bojxonasi undan 2000 so’m boj talab qiladi. ernazar rossiya malikasiga atalgan sovg’a va buyurtma mollar bilan o’zining yaqin odamlarini peterburgga jo’natadi. peterburgdan malikaning undan boj olmasliklari haqidagi yorlig’i yetib keladi. 1775 yilning 27 martida rossiya hukumati boshlig’i kansler n.panin ernazarni qabul qiladi. 5 aprelda esa ernazar yekatirina ii (1762-1796) ning qabulida bo’ladi. ernazar mas’ud o’g’liga rossiya hukumati kaspiy dengizdan bir kemani tuhfa qiladi, unga imperiya hududida 5 yil mobaynida erkin savdo qilishi va 10.000 so’mgacha miqdordagi mollaridan boj olmaslik yorlig’ini berdi. shuningdek, unga 15.000 pud po’lat, 3000 pud mis sotib olib buxoroga jo’natishga ijozat beriladi. 1780 …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "xviii-xix asrning birinchi yarmida o'rta osiyo"

xviii-xix asrning birinchi yarmida o'rta osiyo reja: 1.xvi-xix asrda o’rta osiyo halqlari madaniy hayoti. 2.xvi-xix asr birinchi yarmida buxoro va xiva madaniyati. 3.qo’qon xonligi madaniyati. bizga ma’lumki xvi asrda o’rta osiyo hududida shayboniylar hukmronligi davri bo’lgan. shayboniylarning ba’zilari tomonidan xo’jalik va savdoning rivojiga sharoit yaratish mamlakat iqtisodining izga tushib ketishiga, shahar hayoti savdo-sotiq, hunarmandchilik va madaniy hayotining rivojiga ta’sir ko’rsatgan. ayni paytda fan va madaniyat sezilarli darajada rivojlangan. bunga (fan va madaniyat) – ushbu sulola hukmdorlari orasidan o’z davrining yetuk ilm-fan arboblari yetishib chiqqanligi ham ta’sir ko’rsatgan. chunonchi, muhammad shayboniyxon, kuchkinchixon va ubaydullaxonlar o’z davrining nihoyatda o’q...

This file contains 12 pages in DOCX format (23.3 KB). To download "xviii-xix asrning birinchi yarmida o'rta osiyo", click the Telegram button on the left.

Tags: xviii-xix asrning birinchi yarm… DOCX 12 pages Free download Telegram