yoritgichlarning sutkalik ko‘rinma harakatlari. yulduz turkumlari. fuko mayatnigi. osmon sferasi, uning asosiy nuqta, aylana va chiziqlari.

DOCX 6 pages 1.0 MB Free download

6 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.0 MB

File type DOCX

Pages 6

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 6

mavzu: yoritgichlarning sutkalik ko‘rinma harakatlari. yulduz turkumlari. fuko mayatnigi. osmon sferasi, uning asosiy nuqta, aylana va chiziqlari. reja: 1. yoritgichlarning sutkalik ko‘rinma harakatlari 2. yulduz turkumlari 3. fuko mayatnigi. 4. osmon sferasi, uning asosiy nuqta, aylana va chiziqlari. yulduzlarning sutkalik ko‘rinma harakatlari. bulutsiz tunda osmonda shodashoda yulduzlarni ko‘rib, undan zavq olmagan odam bo‘lmasa kerak. garchi bir qarashda yulduzlarning son sanog‘i yo‘qdek tuyulsa-da, aslida oddiy ko‘z bilan qaralganda, osmonning ma’lum yarim sferasida ularning ko‘rinadigan soni 3000 dan ortmaydi. agar tunda ma’lum bir joydan turib yulduzlar bir necha soat davomida tinimsiz kuzatilsa, butun osmon sferasining yulduzlari, kuzatuvchidan o‘tuvchi faraziy o‘q (u olam o‘qi deb yuritiladi) atrofida aylanayotganini ko‘rish mumkin. bunday aylanish davomida ixtiyoriy yoritgich o‘z vaziyatini gorizont tomonlariga nisbatan o‘zgartirib boradi. yulduzlar osmonining bunday ko‘rinma aylanish davri bir sutkani tashkil qiladi. janub tomonga qarab turgan kuzatuvchiga yoritgichlar chapdan o‘ngga, ya’ni soat strelkasi yo‘nalishida harakatlanayotgandek ko‘rinadi. agar kuzatuvchi ma’lum vaqt davomida fotoapparat yordamida …

2 / 6

hakl yoki buyumlarning nomlari (uchburchak, tarozi, cho‘mich) bilan ataganlar. bugungi kunda osmon sferasi 88 qismga, ya’ni yulduz turkumiga bo‘lingan. ma’lum yulduz turkumiga kiruvchi bir necha yorug‘ yulduzlar shu turkumga yoki ba’zan qo‘shni yulduz turkumiga kiruvchi xira yulduzlarni topishda yaxshi mo‘ljal bo‘lib xizmat qiladi. osmonda ma’lum yulduz turkumini yoki yulduzni topish uchun, dastlab yulduz xaritalari va atlaslari bilan yaxshi tanishish, so‘ngra ular yordamida ancha mashq qilish zarur bo‘ladi. quyosh, oy va planetalarning sutkalik ko‘rinma harakatlari ham sharqdan g‘arbga tomon kuzatilib, yulduzlardan farqli o‘laroq, ularning chiqish va botish nuqtalari hamda maksimal balandliklari kun sayin o‘zgarib boradi. xususan, quyosh navro‘zda (21-martda) aniq sharq nuqtasidan ko‘tarilib, aniq g‘arbda botgani holda, keyin uning chiqish va botish nuqtalari shimol tomonga siljib boradi. bunday hol 22-iyungacha davom etib, so‘ngra chiqish va botish nuqtalari, aksincha, gorizontning janub tomoniga siljiydi. bu davrda quyoshning tush paytidigi balandligi pasaya borib, kunduz qisqaradi, tun esa, aksincha, uzayadi. planetamizning yo‘ldoshi oy ham sutkalik …

3 / 6

da osmonga sinchiklab qarab, oddiy hisoblash yordamida yulduzlarning, har soatda sharqdan g‘arbga tomon 15° ga siljishi oson topiladi. 360° ni 15° ga bo‘lsak, 24 soat chiqadi. demak, barcha yulduzlar 24 soatda, ya’ni bir sutkada yer atrofida bir marta to‘la aylanib chiqishi ma’lum bo‘ladi. yulduzlarning yer atrofida bunday sutkalik ko‘rinma aylanishi, aslida, bir sutkada yerning o‘z o‘qi atrofida g‘arbdan sharqqa tomon bir to‘la aylanishi tufaylidir. yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi quyidagi tajribalarda tasdiqlangan. yer qutblaridan birining tepasiga matematik mayatnik osilib (bunda mayatnik sharchasi o‘rniga tubida kichik teshigi bor chelakcha olinib, u qumga to‘ldirilgan bo‘lsin), u tebrantirib yuborilsa (bunday mayatnik fuko mayatnigi deyiladi), chelakdan to‘kilgan qum uning ostida tebranish tekisligi bo‘ylab, bir to‘g‘ri chiziq yo‘nalishida (tebranish tekisligida yotuvchi) sepilmay, balki qum sepiladigan chiziq (ya’ni tebranish tekisligi), vaqt o‘tishi bilan, mayatnik tinch turganda yo‘nalgan yerdagi nuqta atrofida soat strelkasi harakati yo‘nalishida burilib borishini ko‘ramiz. bu yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishidan darak beradi. chunki, …

4 / 6

m. fuko mayatnigi yordamida yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi. o‘rganish yetarli bo‘lib, ko‘p hollarda, ulargacha bo‘lgan masofalarni aniqlashga ehtiyoj sezilmaydi. yoritgichlarning ko‘rinma vaziyatlari va harakatlarini o‘rganishdan oldin, osmonning asosiy nuqta, chiziq va aylanalari bilan tanishishga to‘g‘ri keladi. osmon sferasi deb, radiusi ixtiyoriy qilib olingan va markazi kuzatuvchining ko‘zida yotgan shunday sferaga aytiladiki, bu sferada ma’lum vaqtda yulduzlar osmonda qanday ko‘rinsa, shundayligicha proyeksiyalangan bo‘ladi. osmon sferasining markazida turgan kuzatuvchidan o‘tkazilgan vertikal chiziqning osmon sferasi bilan kesishgan ikki nuqtasidan biri (kuzatuvchining bosh tomoni yo‘nalishidagisi) zenit (z ), unga diametral qarama-qarshi yotgan ikkinchisi esa nadir (z ′) deb yuritiladi (4-rasm). sferaning bu nuqtalarini tutashtiruvchi to‘g‘ri chiziq vertikal chiziq deyiladi. osmon sferasining uning markazidan vertikal chiziqqa perpendikular qilib o‘tkazilgan tekislik bilan kesishishidan hosil bo‘lgan katta aylanasi matematik gorizont deb yuritiladi. sferaning vertikal o‘q orqali o‘tuvchi tekisliklar bilan kesishishidan hosil bo‘lgan katta aylanalari esa vertikal aylanalar deb ataladi. yuqorida eslatilgan nuqta va chiziqlar kuzatuvchining yer …

5 / 6

markazidan o‘tib, olam o‘qiga tik tekislik bilan kesishishidan hosil bo‘lgan katta aylana osmon ekvatori deyiladi. osmon ekvatori yer ekvatori bilan bir tekislikda yotadi. osmon ekvatori tekisli giga parallel tekisliklar bilan sferaning kesishishidan hosil bo‘lgan aylanalar sutkalik parallellar deyiladi. olam o‘qi orqali o‘tuvchi tekisliklar bilan osmon sferasi kesishishidan hosil bo‘lgan katta aylanalar esa og‘ish aylanalari deb ataladi. olam qutblari, zenit va nadir nuqtalaridan o‘tuvchi katta aylana osmon meridian deyiladi. uning matematik gorizont bilan kesishgan nuqtalari gorizontning shimol (n, olamning shimoliy qutbiga yaqini) va janub (s, olamning janubiy qutbiga yaqini) nuqtalari deb ataladi. osmon ekvatorining matematik gorizont bilan kesishgan nuqtalari sharq (e) va g‘arb (w) nuqtalari deyiladi. shimol va janub nuqtalarini tutashtiruvchi to‘g‘ri chiziq kesmasi tush chizig‘i deb yuritiladi. nazorat savollar: 1. olam o‘qi deb nimaga yuritiladi? 2. yulduzlar osmonining sharqdan g‘arbga aylanishining sababi nimada? 3. quyosh va oyning yer atrofida sharqdan g‘arbga tomon harakatlari haqiqiy harakatmi? 4. yerning o‘z o‘qi atrofida …

Want to read more?

Download all 6 pages for free via Telegram.

Download full file

About "yoritgichlarning sutkalik ko‘rinma harakatlari. yulduz turkumlari. fuko mayatnigi. osmon sferasi, uning asosiy nuqta, aylana va chiziqlari."

mavzu: yoritgichlarning sutkalik ko‘rinma harakatlari. yulduz turkumlari. fuko mayatnigi. osmon sferasi, uning asosiy nuqta, aylana va chiziqlari. reja: 1. yoritgichlarning sutkalik ko‘rinma harakatlari 2. yulduz turkumlari 3. fuko mayatnigi. 4. osmon sferasi, uning asosiy nuqta, aylana va chiziqlari. yulduzlarning sutkalik ko‘rinma harakatlari. bulutsiz tunda osmonda shodashoda yulduzlarni ko‘rib, undan zavq olmagan odam bo‘lmasa kerak. garchi bir qarashda yulduzlarning son sanog‘i yo‘qdek tuyulsa-da, aslida oddiy ko‘z bilan qaralganda, osmonning ma’lum yarim sferasida ularning ko‘rinadigan soni 3000 dan ortmaydi. agar tunda ma’lum bir joydan turib yulduzlar bir necha soat davomida tinimsiz kuzatilsa, butun osmon sferasining yulduzlari, kuzatuvchidan o‘tuvchi faraziy o‘q (u olam o‘qi deb ...

This file contains 6 pages in DOCX format (1.0 MB). To download "yoritgichlarning sutkalik ko‘rinma harakatlari. yulduz turkumlari. fuko mayatnigi. osmon sferasi, uning asosiy nuqta, aylana va chiziqlari.", click the Telegram button on the left.

Tags: yoritgichlarning sutkalik ko‘ri… DOCX 6 pages Free download Telegram

yoritgichlarning sutkalik ko‘rinma harakatlari. yulduz turkumlari. fuko mayatnigi. osmon sferasi, uning asosiy nuqta, aylana va chiziqlari.

Page preview (5 pages)

Want to read more?

About "yoritgichlarning sutkalik ko‘rinma harakatlari. yulduz turkumlari. fuko mayatnigi. osmon sferasi, uning asosiy nuqta, aylana va chiziqlari."

Similar files