turkiy shamanlik tizimidagi shaman bo'lish jarayoni

PPTX 14 pages 167.5 KB Free download

14 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 167.5 KB

File type PPTX

Pages 14

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 14

shamanlik genezisi va lokal xususiyatlari shamanlik genezisi va lokal xususiyatlari reja: 1. shomonlik e’tiqodini yuzaga kelishi 2. shomoniylik bilan bog’liq marosimlar. shamanlik qadimda o`rta osiyoda keng tarqalgan bo`lib, turkiy xalqlar tarixida muhim rol’ o`ynagan. tarixiy manbalarning shohidlik berishicha shamanlik animistik e`tiqodlarning ma`lum bosqichida paydo bo`lgan. ajdodlarimiz yordamchi ruhlar, ya`ni parixonlar, otaxonlar va momolar mavjudligiga, shuningdek dev va jinlar borligiga qattiq ishonishgan. faqat ishonibgina qolmasdan, balki, shamanlar orqali ular bilan ruhan hamkorlikda ish ko`rganlar. odamlar ruhlar shamanlarga xizmat qiladi, uning turli topshiriqlarini bajaradi, shamanlar odamlar bilan ruhlar o`rtasida muloqot qila olish qudratiga ega, deb ishonganlar. shamanlar turli kasalliklarni davolash va daf qilish, yo`qolgan odamlar, jonivorlar hamda narsa-buyumlarni topish, kelajakni oldindan aytib berish, turli makon va zamonda sodir bo`layotgan voqea va hodisalardan boxabar bo`lish, tabiat hodisalarini o`rganish, o`limdan so`ng marhumlar ruhini oxiratga kuzatib borish va hatto yovuz ruhlar bilan jang qilish qobiliyatiga ham qodir deyilgan. shamanlikning asosiy belgisi ruhlar yordamida tanlangan, o`rgatilgan …

2 / 14

imsa demakdir" - deb ta`kidlanadi. mazkur atama fanga sibirni o`rgangan rus sayohatchi olimlarining tadqiqotlari orqali kirib kelib, xviii asrning ikkinchi yarmidan buyon ilmiy termin sifatida jahon fanida qo`llanila boshlangan bo`lsa-da, shamanlarni turli xalqlar o`z lahjalarida turlicha nomlaganlar. masalan, yoqutlar "oyun" (erkak shaman) va udagan (ayol shaman), nenetslar "tadebya", turkmanlar "parxon", uyg’urlar va qadimgi turkiylar "qom", qozoqlar "baksi", tojiklar "parixon", o`zbeklar esa "baxshi", "parixon" va "folbin" deb ataganlar. qadimiy turkiy xalqlar shamanlarni qomlar deb ataganlar. "qomlar" to`g’risidagi dastlabki ma`lumotni x asrda yozilgan xitoy yilnomasi "tan-shu" da uchratamiz. bu yilnomada xakaslar va ularning qom (shaman)lari to`g’risida fikr bildiriladi. qomlar to`g’risidagi ma`lumotlarni yusuf xos hojibning "qutadg’u bilig" (xi asr), mahmud qoshg’ariyning "devoni lug’otut - turk" (xi asr) asarlarida ham shaman ma`nosida uchratamiz. "qom" termini nafaqat turkiy xalqlarda, balki dunyoning ko`plab boshqa xalqlarida ham uchraydi. masalan, bugungi vengerlar shevasida "qom" so`zi erkak folbin, sehrgarga nisbatan qo`llanilsa, koreyada xix asrda shamanlarga nisbatan "de-gam" (teekam) - …

3 / 14

a, jumladan, farg’ona vodiysida asosan davolovchi shamanlarga nisbatan qo`llaniladi. baxshilar ko`pincha jin, dev, ajina kabi yovuz ruhlar ta`siriga chalinib qolgan bemorlarni davolaydilar. ayniqsa bu so`z farg’ona qipchoqlarida va qirg’izlarida ko`p ishlatiladi. vodiyda parixon atamasi ham keng tarqalgan. parixon  fors-tojikcha "pariruh, "xon"  so`z yasovchi qo`shimcha bo`lib, zarar etkazgan ruhlarga qarshi duo o`quvchi ma`nosini bildiradi. manbalarda parixon atamasini dastlab tarixchi juvayniyning [xiii asr] buxoroda bo`lgan mahmud tarobiy qo`zg’oloni haqidagi asarida uchraydi [jarrina g., 1961.r.3-4]. parixon atamasini mashxur mumtoz o`zbek shoiri alisher navoiy xam keng ma`noda qo`llagan. parixon atamasi farg’ona vodiysidan tashqari xorazm, toshkent vohalarida, qoraqalpoqlarda ham keng qo`llanilgan. toshkent vohasida parixon iborasi faqat ruhlar bilan aloqa qiluvchi kishilargagina ishlatilgan. folbin atamasi vodiyda davolovchi shamanlarga nisbatan juda kam ishlatilgan bo`lsada, biz ushbu so`z etimologiyasiga ham qisqacha to`xtalib o`tishni lozim topdik. folbin so`zi arabcha bo`lib, "fol" - taqdir, "bin" - ko`ruvchi, ya`ni insonlar taqdirini ko`ruvchi ma`nosini bildiradi. bu so`z samarqandda, ayniqsa shamanlarga …

4 / 14

ud er, suv ilohlari yoki turli ruhlardan olganlar. shu sababli ziyon keltirgan ruhlarni aniqlash, ularni engib, bemorlarni davolash o`zbek shamanlarining asosiy belgisidir. vodiyda xam respublikaning boshqa mintaqalarida bo`lgani singari pari, jin, dev, lashkarlar, chiltonlar kabi ruhlar bilan muloqot qila oladigan kishilar hozirda ham uchrab turadi. aslida ruhlar bilan muloqot qilish bilan bog’liq tasavvurlar qadimiy shamanlik e`tiqodi bilan bog’liqdir. o`zbeklarda ko`pincha kasalliklar sababini yomon ruhlarning makr-hiylasidan ko`rilgan bo`lib, hali ham xalqimiz orasida ruhlar hokimiyati odamlar taqdirini, tabiat ko`rinishlarini aytib berishiga ishonuvchi insonlar mavjud. childirma sadosi va marosim aytimlari ba`zi zamondoshlarimizni kasalliklardan forig’ bo`lishiga ishonishga olib kelmoqda. shaman-baxshilarga asosan ayollar yaqinlari kasal bo`lib yotib qolganda, oilaviy hayotlarida o`zaro kelishmovchiliklar yuz berganda, biror buyumi yoki jonivorlari yuqolganda, farzandsizlik holatida, umuman, oila turmush-tarzida og’ir vaziyatlardagina murojaat qiladilar. turkiy xalqlar shamanlik tizimida shaman bo`lish jarayonidagi tashabbus homiy ruhlarning o`zlaridan chiqqan bo`lib, ba`zida majburiy kuch bilan ham da`vat qilingan. tanlangan nomzod - haqiqiy shaman odamlar va …

5 / 14

hida qo`lida emizikli chaqalog’i bor vaqtda besh chiroq tarzida ko`ringan bo`lsa, farg’ona vodiysi hududi xududida joylashgan xo`jand tumanida yashovchi norboy baxshi homiy ruhlarini dastlab etti yoshli paytida otlar uyuri ko`rinishida ko`rgan va otlar uni doimo muqaddas qadamjolarga, g’aroyib joylarga boshlab borib turgan, turdijon baxshiga esa ruhlar dastlab ilon va baliq ko`rinishida ko`ringan ekan. bu holatlarda homiy ruhlar tomonidan bo`lg’usi baxshiga shamanlik quroli va belgilari childirma, qamchi, dutor, qo`biz, tasbeh va hokazolarni ko`rsatishgan. ba`zida bo`lg’usi shaman tushida nafaqat shamanlik anjomlarini va belgilarni ko`rgan, balki fotiha ham olgan. o`z o`rnida shuni ham aytib o`tish kerakki vodiy o`zbeklarida shaman bo`lish boshqa turkiy xalqlar singari doimo ham nasldan-naslga o`tmagan. shamanlar asosan xomiy ruhlar tomonidan tanlangan bo`lib, bunda qon-qarindoshlik unchalik ahamiyat kasb etmagan. odatda bo`lg’usi shaman (baxshi, parixon) tutinib shaman bo`lguniga qadar bir qator sinov bosqichlarini bosib o`tgan va g’ayritabiiy holat"shaman kasali"ga chalinadi. bu o`rinda «shaman kasali» qanday kasallik?-degan savol tug’ilishi tabiiydir. axborotchilarimizni ta`kidlashlaricha, shaman …

Want to read more?

Download all 14 pages for free via Telegram.

Download full file

About "turkiy shamanlik tizimidagi shaman bo'lish jarayoni"

shamanlik genezisi va lokal xususiyatlari shamanlik genezisi va lokal xususiyatlari reja: 1. shomonlik e’tiqodini yuzaga kelishi 2. shomoniylik bilan bog’liq marosimlar. shamanlik qadimda o`rta osiyoda keng tarqalgan bo`lib, turkiy xalqlar tarixida muhim rol’ o`ynagan. tarixiy manbalarning shohidlik berishicha shamanlik animistik e`tiqodlarning ma`lum bosqichida paydo bo`lgan. ajdodlarimiz yordamchi ruhlar, ya`ni parixonlar, otaxonlar va momolar mavjudligiga, shuningdek dev va jinlar borligiga qattiq ishonishgan. faqat ishonibgina qolmasdan, balki, shamanlar orqali ular bilan ruhan hamkorlikda ish ko`rganlar. odamlar ruhlar shamanlarga xizmat qiladi, uning turli topshiriqlarini bajaradi, shamanlar odamlar bilan ruhlar o`rtasida muloqot qila olish qudratiga ega, deb ishonganlar. shamanlar t...

This file contains 14 pages in PPTX format (167.5 KB). To download "turkiy shamanlik tizimidagi shaman bo'lish jarayoni", click the Telegram button on the left.

Tags: turkiy shamanlik tizimidagi sha… PPTX 14 pages Free download Telegram