borliq tushunchasining mohiyati va ma’nosi

PPTX 15 pages 170.1 KB Free download

15 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 170.1 KB

File type PPTX

Pages 15

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 15

borliq tushunchasining mohiyati va ma’nosi. borliq tushunchasining mohiyati va ma’nosi. reja: 1. «borliq» falsafa tarixida 2. borliq kategoriyasi 3. borliqqa yondashuvning asosiy konsepsiyalari falsafa fanining borliq haqidagi masalalarni o‘rganuvchi qismi ontologiya deb ataladi. ontologiya so‘zi yunoncha ontos (mavjudlik) va logos (ta'limot) so‘zlarining birikmasidan tashkil topgan bo‘lib, «mavjudlik haqidagi ta'limot», ya'ni borliq haqidagi fan ma'nosini ifodalaydi. bu atama fan tarixida birinchi bor 1513 yil r.gokleniusning «falsafa lug‘ati»da, so‘ngra, x.volf (1679 -1754)ning falsafaga oid darsligida qo‘llanilgan bo‘lsada, ulardan ilgari qadimgi yunon faylasuflari ham ontologiyaning mazmunini ifodalovchi turli fikrlarni ilgari surishgan. ular ontologiyani «haqiqiy borliqni nohaqiqiy borliqdan ajratib oluvchi borliq haqidagi ta'limotdir» deb hisoblashgan eley maktabi namoyondalari esa ontologiyani mangu, o‘zgarmas, yagona, sof borliq haqidagi ta'limot deb hisoblashgan. milet va ioniya maktabi vakillari esa dastlabki borliqning sifatiy talqini haqida bosh qotirishgan. ulardan borliqning boshlanishida yotuvchi bunday asosni empedokl «stixiya», demokrit «atomlar», anaksimandr «apeyron», anaksagor «urug‘» deb atagan. aflotun esa g‘oyalar ontologiyasini yaratgan. g‘oyalar …

2 / 15

y yangicha bosqichga ko‘tarishdi. masalan, forobiy ontologiyaga yagona borliqning mohiyatini ochib beruvchi ta'limot sifatida yondashgan. o‘rta asrlar g‘arb falsafasida esa ontologiya teologiya bilan chambarchas bog‘lab tushuntiriladi. bu davrda absolyut borliq xudo bilan, «sof» mohiyatlar ierarxiyasi bilan, «yaratilgan» borliq esa moddiy tabiat bilan aynanlashtirib talqin etilgan. sxolastik falsafada ontologiya substansial va aksidensial, aktual va potensial, zaruriy va tasodifiy, ehtimoldagi va imkoniyatdagi borliq darajalarini ifodalovchi ta'limot sifatida qaralgan. bu davrda borliq konsepsiyalari nominalizm, realizm va konseptualizm namoyondalarining universaliylarning ontologik mohiyatiga munosabati tarzida namoyon bo‘ladi. borliqning mazmuni bu savolga javob berish uchun borliqning inson va insonlar hayoti bilan bog‘liq ildizlariga nazar tashlashga to‘g‘ri keladi. kishilar qadimdan o‘zlarini qurshab turgan tabiat va jamiyat, inson va insoniyat haqida o‘ylar ekan, atrofida sodir bo‘lib turgan narsalar va hodisalarni, o‘zgarishlarni kuzatishgan. ba'zi narsalar hozir mavjud, keyinchalik esa yo‘qolib ketadi, kecha yo‘q bo‘lgan ba'zi narsalar esa bugun paydo bo‘ladi. shular asosida kishilarda mavjudlik va yo‘qlik haqida tasavvurlar, qarashlar …

3 / 15

muayyan moddiy jism, moddiy borliq sifatida tushuntirishadi, boshqalar esa uni g‘oyaviy, ma'naviy, ruhiy, ilohiy mohiyat shaklida tushunishadi. abu nasr forobiy yagona borliqni 6 bosqichdan iborat deb hisoblagan: bu bosqichlar bir-biri bilan sababiy bog‘langan bo‘lib, ular barcha mavjudlikning boshlang‘ichi hisoblanadi 1-ilk sabab (sababi-avval) - xudo; 2-sabab - (sababi- soniy) - samoviy jismlar borlig‘i; 3-sabab - faol aql (al-aql al-faol); 4-sabab - jon (an-nafs); 5-sabab - shakl (as-surat); 6-sabab - modda (al-modda). borliq tushunchasi atrofida faylasuflar har doim keskin munozaralar, tortishuvlar, bahslar olib borishgan va bu bahslar haligacha davom etmoqda. xullas, «borliq» falsafadagi eng umumiy tushunchadir. borliqqa aksil tushuncha sifatida «yo‘qlik» tushunchasini ishlatishadi. yo‘qlik hyech nimani, ya'ni nazarda tutilgan joyda hyech nima mavjud emasligini anglatadi. borliq ilgari mavjud bo‘lgan, hozir mavjud va kelajakda mavjud bo‘ladigan ob'ektiv hamda sub'ektiv reallikni ham o‘ziga qamrab oladi. ya'ni tabiat, inson, fikrlar, g‘oyalar, jamiyat hammasi turli shakllarda mavjuddir. ularning barchasi mavjud bo‘lganligi uchun ham yaxlit yagona borliqni …

4 / 15

sosiy sohalariga tabiat, jamiyat va ong kiradi. bu sohalar uchun umumiy jihat - ularning mavjudligidadir. a.g.spirkin shunday yozadi «barcha mavjud narsalar borliqqa mansubdir. ularga moddiy jismlar ham, barcha (fizik, ximik, geologik, biologik, ijtimoiy, psixologik, ma'naviy) jarayonlar ham, ularning xossalari, aloqalari va munosabatlari ham kiradi. u chyqur hayolotning mevasi bo‘lgan ertak va afsonalar, hatto bemorning xayolidagi alahsirashlar ham, borliqning qismi bo‘lgan ma'naviy reallik sifatida mavjuddir». shunday qilib «ruh va materiya, hyech bo‘lmaganda mavjudlik sifatida umumiylikka egadir» (i.ditsgen). shubhasiz, ular bir-birlaridan farq ham qilishadi. agar moddiylik va ma'naviylikni bir-biriga taqqoslasak, moddiylik sub'ektdan mustaqil ravishda, ma'naviylik esa unga bog‘liq ravishda mavjud bo‘ladi. shunday qilib, borliq mohiyat jihatidan moddiy borliq va ma'naviy borliqqa bo‘linadi. borliq va yo‘qlik borliq tushunchasiga qarama-qarshi tushuncha - bu yo‘qlikdir. agar borliq tushunchasi nimaningdir mavjudligini ifodalasa, yo‘qlik tushunchasi esa o‘sha joyda nimaningdir mavjud emasligini anglatib, «nima»ning aksi bo‘lgan «hyech nima»ni aks ettiradi. borliq, yuqorida qayd etganimizdek, absolyut mazmunga ega bo‘lib, …

5 / 15

nadi, deyiladi. mavjudlik so‘zi lotinchada ex(s)istentia deb atalib, bu so‘z lotincha - ex(s)isto dan olingan bo‘lib - mavjudman degan ma'noni anglatadi. ekzistensializm – mavjudlik falsafasi shu so‘zdan olingan. reallik esa borliqning muayyan ob'ektda mavjud bo‘lgan mujassamlashgan qismini ifodalaydi. reallik borliqning ayni paytdagi mavjud qismidir. moddiy va g‘oyaviy borliq. atrofimizni o‘rab turgan dunyo ikki xil reallikdan tashkil topgandir. ob'ektiv reallik va sub'ektiv reallik. ongimizdan tashqarida va unga bog‘liq bo‘lmagan holda mavjud bo‘lgan reallik ob'ektiv reallik deyiladi. bu tushunchani materialistlar materiya tushunchasi bilan aynan bir ma'noda ishlatishadi. reallikning inson ongi bilan bog‘liq bo‘lgan va ongning mahsuli hisoblangan qismi sub'ektiv reallik deyiladi. ob'ektiv reallik moddiy borliq tushunchasiga mos kelsa, sub'ektiv reallik esa borliqning g‘oyaviy shakliga muvofiq keladi. materializm vakillari borliqning g‘oyaviy shakli moddiy shaklining maxsuli, deb hisoblashadi. idealizm vakillari esa moddiylik g‘oyaviylikning ijodi yoki g‘oyaviylikning namoyon bo‘lish shaklidir. /docprops/thumbnail.jpeg

Want to read more?

Download all 15 pages for free via Telegram.

Download full file

About "borliq tushunchasining mohiyati va ma’nosi"

borliq tushunchasining mohiyati va ma’nosi. borliq tushunchasining mohiyati va ma’nosi. reja: 1. «borliq» falsafa tarixida 2. borliq kategoriyasi 3. borliqqa yondashuvning asosiy konsepsiyalari falsafa fanining borliq haqidagi masalalarni o‘rganuvchi qismi ontologiya deb ataladi. ontologiya so‘zi yunoncha ontos (mavjudlik) va logos (ta'limot) so‘zlarining birikmasidan tashkil topgan bo‘lib, «mavjudlik haqidagi ta'limot», ya'ni borliq haqidagi fan ma'nosini ifodalaydi. bu atama fan tarixida birinchi bor 1513 yil r.gokleniusning «falsafa lug‘ati»da, so‘ngra, x.volf (1679 -1754)ning falsafaga oid darsligida qo‘llanilgan bo‘lsada, ulardan ilgari qadimgi yunon faylasuflari ham ontologiyaning mazmunini ifodalovchi turli fikrlarni ilgari surishgan. ular ontologiyani «haqiqiy borliqni nohaqiqiy b...

This file contains 15 pages in PPTX format (170.1 KB). To download "borliq tushunchasining mohiyati va ma’nosi", click the Telegram button on the left.

Tags: borliq tushunchasining mohiyati… PPTX 15 pages Free download Telegram